Het Suez-kanaal: Frans-Britse rivaliteit in de 19e eeuw

Op 17 november 2009 is het 150 jaar geleden dat het Suez-kanaal op grootse wijze werd geopend. De aanleg van het kanaal paste in het moderniseringsproces dat Egypte sinds Muhammed Ali had ingezet. Alle projecten kostten echter handenvol geld, veel meer dan het land aan inkomsten genereerde. Het niet af te wenden Egyptische bankroet bracht het land uiteindelijk onder directe zeggenschap van Engeland, dat aanvankelijk een tegenstander van de aanleg van het kanaal was geweest. Het Suez-kanaal verbindt Port Said aan de Middellandse-Zeekust met Port Tawfiq, vlakbij Suez aan de Rode Zee. De verbinding maakt de zeeroute tussen Europa en Azië een stuk korter, omdat niet om Kaap de Goede Hoop hoeft te worden gevaren. De afstand van Londen naar Mumbay (Bombay) is zo’n 8200 km korter dan via de Kaaproute.

Vroege geschiedenis

Al in de oudheid bestonden er plannen om Egypte te doorsnijden met een bevaarbare waterweg. Hoewel er in de loop van de tijd verschillende deelprojecten werden uitgevoerd (bijvoorbeeld onder een aantal Egyptische farao’s, onder de Perzische koning Darius I in de 5e eeuw vC en onder de Romeinse keizer Trajanus in de 2e eeuw nC), verhinderden oorlogen, verval van rijken en ‘de politiek’, en natuurlijk ook technische problemen, de aanleg van een kanaal zoals we dat vandaag de dag kennen. Kalief Haroen al-Rasjied (rond 800 nC, een tijdgenoot van Karel de Grote en bekend van de Duizend-en-één-nacht) liet zijn plan varen uit vrees dat de Byzantijnen daardoor misschien Arabië zouden binnenvallen.

Met de ontdekking van de route om Kaap de Goede Hoop in 1498 kregen de West-Europese landen, zoals Engeland en Portugal, een groot voordeel in de handel in Indische producten ten opzichte van hun concurrenten, zoals de Italiaanse steden. Frankrijk, dat zowel aan de Atlantische Oceaan als aan de Middellandse Zee ligt, dacht vanaf dat moment aan een kanaal door de landengte van Suez. Hiermee zou het weer een voorsprong kunnen nemen op zijn aloude rivaal Engeland.

In eerste instantie bleef het vooral bij denken over een dergelijke verbinding, omdat men er in die tijd vanuit ging dat er tussen de Middellandse en Rode Zee een moeilijk te overbruggen niveauverschil van rond de negen meter bestond. Plannen die tijdens Napoleons expeditie in Egypte (zie hieronder) waren opgesteld, liepen op niets uit. In 1830 leverde de Ier Francis Rawdon Chesney het bewijs dat er geen noemenswaardig niveauverschil bestond tussen de zeeën en dat een verbinding zonder sluizen dus mogelijk was. Er werd echter weinig aandacht aan zijn rapport besteed en het duurde nog meer dan twintig jaar voordat er serieuze plannen werden gemaakt voor een kanaal.

Politieke context

Aan het eind van de 18e eeuw stond het Ottomaanse Rijk er economisch niet al te best voor en aan zijn grenzen probeerden Rusland en Oostenrijk stukken land af te knabbelen. Engeland zag het als zijn belang het rijk intact te laten als middel om Rusland enigszins in toom te houden en als een middel om de handelsroute naar India te beschermen.

Handelswaar werd vanuit Europa per schip naar Alexandrië vervoerd en vervolgens met kameelkaravanen naar Suez getransporteerd waar het weer aan boord ging van schepen die het vervolg van het transport over de Rode Zee voor hun rekening namen. Vanuit India ging de route in omgekeerde volgorde.

Engeland hield de mogelijkheid open om de handel via Palestina te laten lopen. Van de Palestijnse kust moest dan een lange landweg naar de Arabische/Perzische Golf worden afgelegd voor de handelswaar weer kon worden ingescheept. Deze route had absoluut niet de voorkeur, maar onrust in Egypte kon niet worden uitgesloten. Om deze alternatieve route open te houden onderhield Engeland dus goede relaties met de Ottomaanse sultan.

De eerste echte bedreiging van de Egyptische route deed zich voor in 1798, toen Napoleon Egypte bezette. Het was zijn doel de Rode Zee onder Franse controle te brengen. Ook probeerde hij de alternatieve route door Palestina voor Engeland af te sluiten door eerst het land te bezetten en het vervolgens te laten bewonen door mensen die ‘voor eeuwig’ bij hem in het krijt zouden staan. Dit was de reden voor zijn proclamatie waarin de joden die buiten het land van hun voorvaderen woonden, werden aangespoord naar Palestina terug te keren. De proclamatie is echter nooit voorgelezen, omdat Napoleon door de Ottomanen, met steun van de Engelse vloot, uit Palestina en kort daarop uit Egypte werd verdreven (zie Het Ottomaanse rijk in de 19e eeuw: westerse invloed groeit).

Het Franse voorstel om de joden naar Palestina te laten terugkeren, had de belangstelling van de Britten gewekt. In de loop van de 19e eeuw werd het weer opgepakt met een dubbel doel: de joden uit Europa laten vertrekken waar zij niet echt gewenst waren en hun zich in Palestina laten vestigen zodat zij de handelsroutes konden bewaken. Dit was de politiek van onder meer Lord Palmerston in het midden van de 19e eeuw (zie Christelijke voorlopers van het zionisme).

De aanleg van het kanaal

Het werk voor het Suez-kanaal begon in 1859, drie jaar nadat Ferdinand Marie Vicomte De Lesseps de concessie had verworven. In De Lesseps’ voordeel spraken zijn bekendheid met Egypte (hij was vijf jaar Frankrijks consul-generaal in Alexandrië geweest), zijn bekendheid met het terrein en de omstandigheden van het toekomstige werk en zijn goede, zo niet vriendschappelijke relaties met de Egyptische vorst, de in Frankrijk opgevoede en hervormingsgezinde Said Pasja, zoon van Muhammed Ali.

Voor de verwezenlijking van het project – graven van het kanaal, aanleg van havens, enz. – moesten miljoenen tonnen grond en steen worden verplaatst. Tien jaar lang, tien maanden per jaar werkten duizenden arbeiders aan de aanleg van het kanaal. Voor bepaalde stukken moesten speciale machines worden ontworpen, maar het meeste werk werd met de hand uitgevoerd door Egyptische boeren. Zij werden op het platteland geronseld en als zwaar onderbetaalde arbeidskrachten ingezet – veel vrijwilligheid was hier niet bij. Dat zij een grijpstuiver kregen voor hun werk, had ermee te maken dat Egypte niet wilde worden beschuldigd van slavernij.

De Egyptische boerenstand leefde sinds Muhammed Ali onder slechte omstandigheden: een zware belastingdruk en gedwongen rekrutering in het leger om de ambities te vervullen van de leiders om hun rijk uit te bouwen. Om aan de dienstplicht te ontkomen sneden velen een vinger of teen af, zodat zij niet konden schieten of marcheren. Werk aan het Suez-kanaal had de voorkeur boven het leger, hoewel ook hier velen hun leven verloren.

Verzet

Said Pasja’s vader, Muhammed Ali, was altijd tegen het idee van een kanaal tussen de Middellandse en Rode Zee geweest uit vrees dat de belastinginkomsten die hij in Alexandrië inde, hem in de nieuwe situatie zouden ontglippen. De rijke kooplieden van Alexandrië waren tegen de plannen, omdat zij vreesden dat hun overheersende invloed op het goederenvervoer van Alexandrië naar de Rode Zee, tenietgedaan zou worden. De Ottomaanse sultan, in naam nog steeds heerser over Egypte, was tegen, omdat een zo’n prestigieus project zonder zijn instemming in gang was gezet. En Engeland, bondgenoot van de sultan, kon het project niet steunen omdat het vreesde voor Franse aanspraken op de regio en voor de veiligheid van zijn verbindingen met India.

Said werd na zijn dood in 1863 opgevolgd door de khedive Ismail. Deze wilde Egypte verder opstuwen in de vaart van de Europese volken. Hierbij kon het Suez-kanaal een belangrijke rol spelen. Ismail leende enorme bedragen van Europese banken om zijn vele (pronk)projecten te kunnen financieren. Doel hiervan was van Egypte, en dan met name van Cairo, een modern, westers land te maken.

Om de voortgang van zijn megaproject niet in gevaar te brengen door Egyptische geldproblemen stelde De Lesseps voor de westerse landen in de gelegenheid te stellen aan de financiering van zijn maatschappij – de Compagnie Universelle du Canal Maritime de Suez – deel te nemen. Uiteindelijk ontving Frankrijk 51,8% van de aandelen en de Egyptische regering 44,4%. Frankrijk kreeg zodoende een controlerend belang in De Lesseps’ maatschappij, hetgeen met name Engeland met grote zorg vervulde.

Engeland grijpt de macht

Engeland, en vanzelfsprekend ook de Londense City, zien de opening het Suez-kanaal met lede ogen aan. Engeland vreest nog steeds voor de groeiende Franse invloed in het Midden Oosten en de City had de kanaalaandelen natuurlijk liever in handen gezien van Engelse kooplieden (hoewel de inkomsten van het Suez-kanaal in de eerste jaren achterbleven bij de verwachtingen).

Op een weekend in 1876 doet zich een uitgelezen kans voor. De beurs is gesloten, als premier Disraeli ervan op de hoogte wordt gesteld dat de khedive Ismail op grond van zijn – Egyptes – permanente geldnood zijn aandelen in het Suez-kanaal te koop aanbiedt. Zonder enige parlementaire machtiging koopt Disraeli de aandelen namens de regering. Zijn gok, die hem zijn politieke loopbaan had kunnen kosten, pakt echter goed uit. “Wij, Victoria, zijn ervan overtuigd, dat het nieuws van vandaag reden is tot grote tevredenheid en trots voor onze Britse harten,” aldus de Britse koningin daags na de koop.

De externe schulden van Egypte leidden uiteindelijk tot een bankroet en tot Frans en Brits ingrijpen om de financiële situatie niet geheel uit de hand te laten lopen. In de jaren 1881 en 1882 kwam de lokale bevolking in opstand tegen de al te opzichtige westerse bemoeienis met het land. De opstand werd echter gesmoord door Engelse marinebombardementen op Alexandrië en doordat Engeland troepen zond om ‘zijn’ kanaal te beschermen. In feite was de Engelse bezetting van Egypte hiermee een feit geworden.

Moderne geschiedenis

In 1922 werd Egypte onafhankelijk, zij het met een nog immer grote Britse invloed op het land. Het zou tot de jaren vijftig van de 20e eeuw duren totdat het Suez-kanaal in Egyptische handen kwam. Op 26 juli 1956 nationaliseerde president Gamal Abdel Nasser de Compagnie Universelle du Canal Maritime de Suez, en dus het kanaal. Tevens kondigde hij de staat van beleg voor de kanaalzone af. Vanaf dat moment namen legerofficieren het beheer van de kanaalinstallaties over.

De nationalisering van het kanaal was de directe aanleiding voor de gecoördineerde aanval van Frankrijk, Engeland en Israël op Egypte later dat jaar. In de Verenigde Naties werden, onder aanvoering van de Verenigde Staten en de Sovjet Unie, de aanvallers teruggefloten. Het Suez-kanaal was voor het eerst volledig in Egyptische handen.

Dat het kanaal ook in de oorlogen van 1967 en 1973 een grote rol speelde, is elders ruimschoots gedocumenteerd. Het feit dat het kanaal zo’n belangrijke rol speelde in Egyptes geschiedenis, van Ottomaanse provincie via Brits protectoraat tot zelfstandig land, en dat het nu al enkele tientallen jaren een van de belangrijkste inkomstenbronnen van Egypte is, is zeker een feestje waard, zij het niet zo extravagant als het openingsfeest 150 jaar geleden.

Voor een breder perspectief waarin dit artikel kan worden geplaatst, zie de special Het Midden-Oosten in westerse invloedssfeer: 1800-1935.