Hoe Noord-Holland miljoenen verloor aan Landsbanki

Op 10 juni 2009 tradt Gedeputeerde Staten van de provincie Noord-Holland af, na een kritisch rapport van een onderzoekscommissie. De provincie Noord-Holland stalde EUR 78 miljoen bij de failliete IJslandse bank Landsbanki. In tegenstelling tot de particuliere spaarders (tot EUR 100.000) is het een groot vraagteken of dit geld ooit nog terugkomt. Met onvoldoende deskundigheid en slecht toezicht speelde de provincie Noord-Holland met honderden miljoenen.

Provincie Zuid-Holland en de Ceteco-affaire

De provincie Noord-Holland heeft een illustere voorganger, namelijk de zuidelijke buur: provincie Zuid-Holland. In 1999 ging de provincie Zuid-Holland voor 47,5 miljoen gulden (EUR 21,6 miljoen) het schip in door het faillissement van handelshuis Ceteco. Kasgeldbeheerder Karel Baarspul, in de rug gesteund door Gedeputeerde Staten, had de opdracht gekregen om actief te bankieren met overtollig kasgeld. Op een gegeven moment had de provincie ruim EUR 770 miljoen uitstaan bij diverse partijen. Een daarop volgende rapport wees de eigengereidheid van Baarspul en een gebrekkige controle als hoofdschuldigen aan.

Wet fido

Dit was reden voor het ministerie van Binnenlandse Zaken om de Wet financiering decentrale overheden (kortweg "fido") in het leven te roepen. Als gevolg van de Wet fido is het niet toegestaan om te bankieren met winstoogmerk. De Wet fido, artikel 2:

• eerste lid geeft aan dat het aangaan van leningen en het uitzetten van middelen en het verlenen van garanties uitsluitend zijn toegestaan voor de uitoefening van de publieke taak.
• tweede lid bepaalt dat openbare lichamen derivaten kunnen hanteren of, in afwijking van het eerste lid, middelen kunnen uitzetten anders dan ten behoeve van de publieke taak, indien de derivaten en uitzettingen een prudent karakter hebben en niet zijn gericht op het genereren van inkomen door het lopen van overmatig risico.

Met andere woorden, eerst geld lenen en daarna beleggen mag niet. De overheid kan doorgaans goedkoop geld lenen, vanwege de lagere veronderstelde risico's. En de affaire-Landsbanki heeft geleerd, dat een hogere rente ook een hoger risico impliceert. Ook het gebruik van derivaten is gelimiteerd. Deze mogen alleen worden gebruikt om het renterisico te beperken.

Kasgeldbeheer in Noord-Holland

Het rapport "Triple-R: regels, rendement, risico" van de provinciale onderzoekscommissie toont aan dat de provincie miljoenen aan kortlopende leningen had uitstaan bij buitenlandse banken, terwijl er geen risico-analyse aan vooraf was gegaan. Naast de EUR 78 miljoen bij Landsbanki, had de provincie ook nog EUR 20 miljoen geleend aan de failliette Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers. Risicomanagement was ook niet aanwezig. Kortgezegd werd het financiële nieuws in de gaten gehouden via Het Financieele Dagblad. En dat terwijl de provincie Noord-Holland structureel EUR 600 miljoen had uitstaan op de internationale kapitaalmarkten.

Tevens was er geen raming opgesteld, die aangaf hoe de liquiditeitspositie voor de komende 12 maanden zou zijn (overzicht van kortlopende bezittingen en verplichtingen). Schokkend was dat het niet duidelijk was wie uiteindelijk (politiek) verantwoordelijk was voor het kasgeldbeheer van de provincie. Het was ook niet duidelijk wie er toezicht uitoefende. Gek genoeg concludeerde de onderzoekscommissie dat de provincie Noord-Holland de Wet fido niet had overtreden. Wel werden er vragen gesteld bij de EUR 50 miljoen, die de provincie Noord-Holland medio 2007 langlopend had geleend bij de Bank Nederlandse Gemeenten. Terwijl er overtollig kasgeld was. Feitelijk is dit bedrag bij Landsbanki terecht gekomen. Dit impliceert dus wel een overtreding van artikel 2 Wet fido. En deze wet gaat ook in op de toezichtsvraag. En die was dus niet goed. Desondanks gaat het onderzoeksrapport daar onvoldoende op in.

Signalen over de instabiliteit van IJsland

Het onderzoeksrapport stelt dat er feitelijk pas sinds januari 2007 in de internationale kapitaalmarkten vraagtekens werden gesteld bij de financiële positie van Landsbanki (een voorbeeld: Iceland Krona may fall further). Echter die signalen deden al sinds zeker januari 2006 de ronde, aangevuld door een daling van de IJslandse kroon sinds maart 2006. Daarnaast was de korte rente in IJsland al tijden dubbelcijferig en dat had ook al te denken moeten geven. Geen hoog rendement, zonder hoog risico.

Landsbanki en Icesave

Een groep van 23 lokale overheden (2 provincies, 19 gemeenten, 1 waterschap en 1 energiemaatschappij) had in totaal EUR 225,8 miljoen uitstaan bij Landsbanki. Dat geld is in principe weg. Daarnaast stond er nog geld bij een andere failliete IJslandse bank: Kaupthing. IJsland gaat er al 15 jaar over doen om een lening EUR 1,3 miljard aan de Nederlandse regering terug te betalen in verband met het depositogarantiestelsel ten behoeve van Icesave. Dit betreft in principe alleen het bedrag van EUR 20.000. De spaargelden tussen EUR 20.000-100.000 komen dus van andere banken en de overheid: in totaal EUR 440 miljoen. Dan blijft er weinig geld over voor de groep van 23.

Conclusie

Het opstappen van Gedeputeerde Staten van de provincie Noord-Holland mag niet slechts een signaal zijn, zoals ze zelf zeggen. Het is terecht en er valt hun wel degelijk wat te verwijten. Ze zijn blijkbaar niet geschikt voor publieke functies in de toekomst. De burger financiert de provincie, onder andere door middel van de provinciale opcenten bij de motorrijtuigenbelasting. En met dat belastinggeld moet voorzichtig worden omgesprongen. In andere plaatsen (onder andere Goes en Pijnacker) hebben onderzoekscommissies zich ook gebogen over het sparen bij Landsbanki. In alle gevallen zijn de bestuurders en medewerkers vrijgepleit. En dat is eveneens een trieste zaak. Bij een gebrek aan kennis kan een overheidsorgaan beter sparen bij "veilige" Nederlandse banken.

Relevante specials:

• Beleggen gaat in op het rendementsverschil tussen aandelen, obligaties en sparen. Daarnaast wordt een aantal facetten besproken, zoals aandelenanalyse, dividend, hedgefondsen, risicopremie, fusiegolven en economische cycli.
• Zie ook dossier DSB Bank voor meer informatie en achtergronden.
• Veilig sparen tegen de hoogste rente in Nederland (inclusief actueel renteoverzicht) geeft informatie over de banken en financiële instellingen met de hoogste spaarrente. Ook het depositogarantiestelsel komt aan bod.