Beperking koopzondag geen goed idee: achtergronden

Bij de totstandkoming van het CDA-PvdA-CU-kabinet is in het regeerakkoord afgesproken dat het "oneigenlijke gebruik van de toerismebepaling in de Winkeltijdenwet" zal worden tegengegaan met een wetsvoorstel. De winkeltijdenwet valt in de portefeuille van de minister van Economische Zaken, Maria van der Hoeven. Het wetsvoorstel, dat nog steeds niet is ingetrokken, houdt echter geen rekening met de economische realiteit en de veranderde levensomstandigheden van veel burgers.

C1000 in Amsterdam-Noord

Een van de meest aansprekendste voorbeelden van het omzeilen van de Winkeltijdenwet is de C1000 in Amsterdam-Noord. Aanvankelijk werkte het stadsdeel mee met de ondernemer, die graag op zondag open wilde zijn. Zo werden er exotische feestdagen goedgekeurd, zodat er niet strikt aan de maximale 12 reguliere zondagopenstellingen per jaar voldaan moest worden. Voorbeelden zijn: Thais Nieuwjaar, Boeddhistisch Nieuwjaar, Start van het EK Voetbal. Tsjechische Johannes Husdag, Nationale feestdag van Maleisië, Palmzondag, maar ook Vaderdag. Op bijna elke zondag valt er internationaal gezien wel een feestdag te vinden. De winkeliersvereniging zag dit echter als broodroof en protesteerde bij het stadsdeel. Uiteindelijk werd de gang naar de rechter gemaakt. Die besliste dat de ontheffingen voor de C1000 in strijd met de regels was. Dat Amsterdam-Centrum wel als toeristisch gebied was aangewezen, deed daar niets aan af. Als gevolg van de uitspraak van de rechter moet de C1000 bij iedere overtreding een dwangsom van EUR 15.000 betalen. Op 7 juni 2009 was het zover. Op die zondag opende de C1000 voor het eerst tegen de regels de winkel. Het stadsdeel legde na controle een dwangsom van EUR 15.000 op.

Winkeltijdenwet is achterhaald

Dit voorbeeld geeft eigenlijk de kern van de zaak aan. Kleinere zelfstandige winkels hebben onvoldoende personeel om 7 dagen per week open te zijn. Of het loont zich niet om (tijdelijk) extra personeel tegen duurdere arbeidsvoorwaarden voor zondag aan te nemen. Vandaar het protest. De grotere ondernemers voelen zich achtergesteld bij aangrenzende toeristische gebieden, waar hun klantenkring naar toe trekt op zondag. Uit de woorden van de eigenaar van C1000 is op te maken dat de omzet op zondag zeer groot is. Dat geeft aan dat er een reële behoefte bij de consument is. De Winkeltijdenwet lijkt dan ook op z'n zachtst gezegd paternalistisch. Dat blijkt ook uit de totstandkoming van die wet. Daar is een zekere koehandel aan vooraf gegaan.

Totstandkoming Winkeltijdenwet

In 1996 werd de Winkeltijdenwet door het paarse kabinet in haar huidige vorm ingevoerd. Belangrijk was ook de naamsverandering: van Winkelsluitingswet naar Winkeltijdenwet. Drijvende kracht hierachter was de toenmalige D66-minister van Economische Zaken, Hans Wijers (sinds 1 mei 2003 CEO van AkzoNobel). Het feit dat de christen-democraten voor het eerst sinds zestig jaar niet in het kabinet zaten, maakte een verandering mogelijk. Het moderniseren van de winkeltijden paste destijds bij de verfrissende Paarse aanpak. Volgens Hans Wijers waren de toen geldende regels te centralistisch, en legden ondernemers en burgers veel te veel beperkingen op. “Afgezien van een incidentele verruiming is de winkelopenstelling de afgelopen zestig jaar door de centrale overheid steeds in een vrij nauw keurslijf gedrukt. Hierbij is niet altijd gelijke tred gehouden met belangrijke ontwikkelingen in de maatschappij,” schreef Wijers in juni 1995 aan de Tweede Kamer in een toelichting op zijn voorstel voor een Winkeltijdenwet.

Bepalingen Winkeltijdenwet

Sinds 1996 mogen winkels onbeperkt open zijn tussen 06.30 uur en 22.00 uur. Het maximum van 55 openingsuren per week wordt losgelaten. Verder was er speciale aandacht voor zon- en feestdagen. De Winkeltijdenwet houdt de volgende regeling voor koopzondagen in:

• Het is in principe verboden om een winkel voor het publiek geopend te hebben op zondag.
• Gemeenten mogen jaarlijks maximaal 12 koopzondagen aanwijzen.
• In plaatsen met een toeristisch karakter mag een gemeente bepalen dat elke zondag een koopzondag is.

D66 en VVD waren voor een ruimere regeling, maar de PvdA pleitte voor de hiervoor omschreven beperking van de koopzondag. Anders dreigde de PvdA het voorstel niet te steunen. Inmiddels hebben zo’n 160 van de 443 gemeenten een beroep gedaan op de zogenoemde toerismebepaling.

Zondagsrust en Zondagswet

De Zondagswet vormde overigens een belemmering bij de totstandkoming van de Winkeltijdenwet. In Nederland is namelijk nog steeds de Zondagswet geldig, de wet die de zondagsrust regelt. Deze werd op 15 oktober 1953 ingevoerd en beperkt een groot aantal niet-godsdienstgebonden activiteiten. Het is onder andere verboden “zondag voor 13.00 uur openbare vermakelijkheden te houden, daartoe gelegenheid te geven of daaraan deel te nemen." Ook kan een gemeenteraad via een plaatselijke verordening hetzelfde opleggen voor de tijd na 13.00 uur. Vanwege de sterke stem van de gemeente in de Zondagswet, heeft diezelfde gemeente ook een bepalende stem in de Winkeltijdenwet.

Het kabinetsvoorstel

De koopzondag is met name de SGP, de ChristenUnie, maar ook de SP een doorn in het oog. Maar door deelname van de ChristenUnie in het kabinet werd de koopzondag weer actueel. Bij de kabinetsonderhandelingen kreeg de PvdA simpelweg het generaal pardon, het CDA zag de wens voor géén Irak-onderzoek ingewilligd, en de ChristenUnie kreeg de beperking van de koopzondag. Het CDA-PvdA-ChristenUnie kabinet wil de Winkeltijdenwet zo wijzigen dat gemeenten worden verplicht om voor een ruime openstelling op zondag goede argumenten op tafel te leggen. En belanghebbenden (burgers, winkeliers en kerkgemeenschappen) krijgen het recht om het door het gemeentebestuur vastgestelde zondagsregime aan te vechten bij de rechter. Het kabinet krijgt naast de SGP steun uit onverwachte hoek, de SP, die vooral de kleine winkelier wil beschermen. Inmiddels is de CDA in de Tweede Kamer gevoelig voor het argument van de economische realiteit (kredietcrisis en de becijfering van het Platform Detailhandel Nederland dat een aanscherping 20.000 banen zou kunnen kosten). De andere partijen zijn tegen elke beperking. Maar vanwege de afspraken bij de kabinetsformatie wordt de beperking dus ferm verdedigd door het huidige kabinet.

Beschouwing

De ChristenUnie wil respectering van de zondagsrust en daarom het oneigenlijke gebruik van de toerismebepaling tegengaan. We gaan dus terug in de tijd. In de “christelijke” gemeenten zijn er op dit moment geen koopzondagen, dus de verandering van de Winkeltijdenwet is niet per se nodig voor het respecteren van de zondagsrust. Er is overigens een christelijke stroming die de zondagsrust betwijfeld. Het Nieuwe Testament heeft namelijk nergens de zondag als rustdag aangewezen. Er wordt ook nergens een relatie gelegd tussen het vieren van de zondag en het al of niet werken van mensen. Een vrij godsdienstig land als de Verenigde Staten kent wat dat betreft ook geen beperking van de openingstijden. Daar wordt het al of niet opengaan van winkels doordeweeks of op zondag overgelaten aan de winkelier zelf. Het voorrecht van de ondernemer dus. Zo zou het in Nederland ook moeten zijn. Als je van de zondagsrust wil genieten, dan blijf je gewoon thuis. Vrijheid van godsdienst betekent ook de vrijheid van handelen op zondag. Restaurants, musea en bijvoorbeeld pretparken mogen ook gewoon open zijn op zondag. Andere mensen gaan op zondag graag winkelen. Dat is hun goed recht. En een groot aantal winkeliers wil wel op zondag open zijn. Degene die dat niet willen, kunnen hun winkel gesloten houden. Maar een aantal – voornamelijk kleine – winkeliers zegt dat ze door de omstandigheden gedwongen worden om open te zijn. Anders lopen ze omzet mis, hoewel dat niet onomstotelijk vast staat. Dat is echter de werking van de vrije markt.