Analyse overwinning PVV bij Europese verkiezingen 2009

De klap die de PVV heeft uitgedeeld bij de Europese verkiezingen heeft verdeelde reacties opgeleverd. Vooral de regerende partijen CDA en PvdA proberen de verkiezingsoverwinning te bagatelliseren. Het voornaamste argument is dat de PVV een one-issue partij is. Of dat het bij deze verkiezingen over Europa ging en dat het niet per se iets zei over het kabinetsbeleid. Ook werden er parallellen getrokken met de opkomst en ondergang van de Lijst Pim Fortuyn. Die analyse onderschat de situatie.

De Partij voor de Vrijheid (PVV)

De op 6 september 1963 in het Limburgse Venlo geboren Geert Wilders komt in augustus 1998 voor de VVD in de Tweede Kamer. Vlak na zijn aantreden wist hij al de aandacht op zich te vestigen door standpunten over sociaal-economische onderwerpen en de toekomstige dreiging van het moslimextremisme. Maar de laatste waarschuwing kreeg niet veel gehoor. Totdat 9/11 voorbij kwam. Zijn als rechts geziene boodschap werd meer gehoord. Maar onder Dijkstal en later Van Aartsen vond Wilders dat de VVD te mild was. In juli 2004 publiceerde Geert Wilders in samenwerking met mede-parlementariër Gert-Jan Oplaat een 10-punten-manifest om de discussie binnen de VVD aan te zwengelen. Dit vormde de opmaat tot een conflict met andere fractieleden. Onder andere het standpunt dat Turkije nooit lid mag worden van de EU sprong er boven uit. Oplaat draaide bij, maar Geert Wilders verliet uiteindelijk de VVD. Vanaf september 2004 gaat Wilders alleen verder als Groep Wilders.

Geert Wilders werd al meerdere malen bedreigd, maar na zijn afsplitsing nemen de bedreigingen toe. Vanaf oktober 2004 kreeg hij echter pas beveiliging. Ondertussen werkte Wilders aan een nieuwe partij. In maart 2005 maakte hij zijn bedoelingen bekend. Hij publiceerde een programma van 19 pagina's met diverse partijpunten. Geert Wilders gaat onafhankelijk verder. Hij sloot zich niet aan bij bijvoorbeeld de LPF of de Leefbaar-partijen. Als PVV deed hij mee aan de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2006. Waar de LPF uit de Tweede Kamer verdween, kwam de PVV binnen met 9 zetels, tot afgrijzen van veel andere partijen.

De partijpunten

De PVV wordt betiteld als anti-islam en extreem rechts. Het zijn in ieder geval de kwesties die de PVV veel media-aandacht en druk van andere partijen opleveren. De PVV vestigde bijvoorbeeld ook de aandacht op zich door een harde lijn tegen de Nederlandse Antillen. Een ander kwestie is de "law and order"-opstelling: keiharde aanpak criminaliteit en terrorisme (o.a. hogere straffen en minimumstraffen). Verder pleit de PVV voor lagere belastingen, betere zorg, immigratiestop, hardere aanpak dierenmishandeling, afschaffing rookverbod in café's en minder invloed van Europa. Met vooral het laatste standpunt en staking van onderhandelen met Turkije over EU-toetreding voert de PVV campagne voor de Europese verkiezingen op 4 juni 2009 (uitslag).

Bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2006 behaalde de PVV 5,9% van de uitgebrachte stemmen. Bij de Europese verkiezingen 2009 was dat maar liefst 17%. Hoewel bij de laatste verkiezingen de opkomst een stuk lager was, steeg absoluut gezien het aantal stemmers op de PVV met zo'n 33%. Hoewel veel partijen het hoopten, is de PVV niet bepaald een eendagsvlieg gebleken. En een vergelijking met de LPF gaat ook niet op. Na een stormachtige binnenkomst in de Tweede Kamer, in mei 2002, was de LPF vierenhalf jaar later weer verdwenen. De moord op Pim Fortuyn op 6 mei 2002 en het ontbreken van een voortrekker is daar natuurlijk ook debet aan.

Het electoraat is op drift

In de vorige eeuw kende het politieke landschap ook vele kleine partijen. Na een aantal fusies ontstonden echter een drietal sterke partijen: CDA, PvdA en VVD. Meestal was met twee partijen een coalitie te vormen. In 1994, met het Paarse kabinet, werd dat al anders. Toen werd de leidende partij, CDA, buitenspel gezet door de combinatie PvdA-VVD-D66. Afgezien van de blauwe maandag dat de combinatie CDA-LPF regeerde, in 2002, lukte het niet meer om met twee partijen een meerderheid te vormen. Waar Groen Links minder dan 10% van het electoraat aan zich weet te binden, veroverde de SP al 16,4% van de stemmen bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2006 (1994: 2 zetels, 2006: 25 zetels). Het lukte de SP niet om de PvdA te strikken voor regeringsdeelname. En het is de vraag of de SP het terugtreden van Jan Marijnissen als fractievoorzitter te boven zal komen.

PVV: populistische partij of meer potentie

Waar de PVV door de andere partijen als een populistische partij, one issue-partij of demagogische partij wordt weggezet, weet de partij sinds de entree in de Tweede Kamer meer kiezers aan zich te binden. Keer op keer weet de PVV hoge ogen te gooien in de peilingen. Een deel van die prognose is blijkbaar in klinkende munt omgezet bij de Europese verkiezingen 2009. Kennelijk werkt de zogenaamde WOII-verdediging van de andere partijen niet meer afdoende (iets waar Pim Fortuyn ook meerdere malen mee werd geconfronteerd). Sterker nog, de PVV weet ook veel oudere kiezers te trekken. De keuze lijkt vooral ingegeven te zijn uit onvrede met het huidige kabinetsbeleid. Het is ook niet de vraag of de PVV in Europa een vuist kan maken. De kiezer ziet Europarlementariërs doorgaans niet tijdens de vijf jaar na de verkiezingen. Het is meer de vraag waarom Europa de kiezer zo weinig weet te boeien. In 1979 kreeg Nederland nog 6% van de zetels, in 2009 is dat al gedaald naar 3%. Hoe groter de EU wordt, hoe lager de interesse bij de burger kennelijk wordt.

Het kabinet beschouwd de uitslag van de Europese verkiezingen dan wel als een wake-up call, maar het is nog steeds overtuigd van de goedheid van het beleid. We spreken wel over een kabinet dat op Prinsjesdag 2008 de kredietcrisis totaal niet zag aankomen. Die was toen inmiddels al ruim een jaar aan de gang in Europa. Sinds Prinsjesdag 2008 loopt het CDA-PvdA-CU-kabinet continu achter de feiten aan. De burger ziet energiebedrijven in de verkoop (wat gebeurt er met de tarieven?). Het kabinet maakt zich meer druk om koopzondagen en het rookverbod, dan over het oplossen van de recessie, als het daar al toe in staat is. De crisisonderhandelingen duurden weken en hebben nochtans weinig vooruitgang opgeleverd. Daarnaast nemen de asielaanvragen en immigratie weer toe. Het aantal cellen wordt teruggebracht, terwijl de burger niet de indruk heeft dat de criminaliteit is verminderd: het zijn niet de cijfers die spreken, maar de ervaringen. De bureaucratie is ook niet verminderd. De PvdA heeft ook een ongelukkige hand gehad in de keuze van ministers, met als sprekende voorbeeld Ella Vogelaar en haar prachtwijken. De burger moet de rekening van falende politici betalen: geld verliezen aan IJslandse banken, miljardenoverschrijdingen bij infrastructuurprojecten en mismanagement en zelfverrijking bij woningbouwcorporaties en zorginstellingen. Intussen loopt de rekening van de ziektekostenverzekering op en worden belasting verhoogd of nieuwe ingevoerd.

Oplossingen?

Hoewel de opkomst bij de Tweede Kamerverkiezingen doorgaans ruim twee keer hoger is dan bij de Europese verkiezingen, zou het naïef zijn om de opkomst van de PVV te negeren. Er zijn meerdere punten die de PVV beweegt, maar die worden door de andere partijen onder de tafel gemoffeld. Is dat geen demagogie? De PVV zou geen oplossingen hebben. Veel burgers hebben kennelijk ook geen hoge pet op van de oplossingen van het kabinet. De recessie heeft de onmacht van het kabinet blootgelegd. Het is echter de vraag of de regeringspartijen de arrogantie en verongelijktheid kunnen overwinnen. Nagenoeg geen enkele partij will vooralsnog met de PVV samenwerken na een mogelijke overwinning in de toekomst. Hopende dat het verschijnsel bij de volgende verkiezingen overgewaaid is. De Nederlandse politiek wordt echter sinds de opkomst van Pim Fortuyn al voortdurend geconfronteerd met de opgekropte onvrede, opgebouwd over een lange reeks van jaren. Die geest gaat niet zomaar weer terug in de fles. De kiezers van de PVV zijn te vinden in heel Nederland, maar vooral de Randstad en Limburg springen er boven uit. In plaats van de PVV in de hoek weg te zetten, is het belangrijker om de overwegingen van de kiezer te analyseren. En dat wordt onvoldoende gedaan.