Doemdenkers: de Club van Rome?

In de vrolijke jaren tussen 1994 en 2002 hoorde je het vaak: "Gelukkig zijn de jaren 70 voorbij. Leve de vrije markt, de olieprijzen zijn laag en de toekomst is zonnig. Wat waren we toch dom dertig jaar geleden, toen lieten we ons wijs maken door de Club van Rome dat alles rond 2000 mis zou gaan en we hebben het nog nooit zo goed gehad!" Was dit juist of niet? Hierop is geen kort antwoord. Maar fout was de Club van Rome beslist niet.

Schuld- en boetegevoel

In 1972 verscheen het rapport “The Limits to Growth” van Dennis Meadows van het prestigieuze Massachusetts Institute of Technology (MIT). In Nederland verscheen het onder de titel “Rapport van de Club van Rome” als een Aulapocket in het zelfde jaar, met een suggestief kaft. In het rapport werd gewaarschuwd voor de steeds maar toenemende (exponentiële) groei van de welvaart in de rijke landen, waardoor de wereldvoorraden aan grondstoffen en voedsel eerder uitgeput raken dan we denken.

De zorg voor het milieu door de overheid was toen nog betrekkelijk nieuw. Pas in 1971 werd het Ministerie van Volksgezondheid en Milieuhygiëne ingesteld door het kabinet-Biesheuvel. Het rapport maakte grote indruk, vooral omdat het niet afkomstig was uit alternatieve kringen van actievoerende milieugroepen, maar een internationaal gezelschap van rijke industriëlen en wetenschappers. Zij kwamen in 1968 voor het eerst in Rome bijeen, vandaar de naam.

In 1973 werd Nederland getroffen door een olieboycot en daarna (vooral na 1979) stegen de olieprijzen zodat het leek alsof voorspellingen over gebrek aan grondstoffen eerder uitkwamen dan verwacht. In een krantenartikel in 2004 wees de econoom Hans Labohm ook nog eens op het hier aanwezige religieuze zondebesef en schuldgevoel, dat ertoe bijdroeg dat de boodschap van de Club van Rome er in Nederland in ging als zoete koek.

Verkeerd begrepen of slecht gelezen

In de jaren 80 en 90 bleek dat er veel bereikt kon worden met technologische ingrepen om vervuiling tegen de gaan. Het water werd schoner door betere afvalwaterbehandeling en ook de lucht kon worden gezuiverd van bijvoorbeeld zwavelverbindingen waardoor de gevreesde zure regen verminderde. De olieprijzen daalden (zie grafiek), dus eigenlijk was er niets aan de hand. Na het jaar 2000 lees je dan ook regelmatig dat we voor goed afscheid hebben genomen van de jaren 70 en het doemdenken uit die tijd. Doemdenken is voortdurend roepen dat wereld onherroepelijk vergaat omdat jij weet dat een samenstel van ontwikkelingen tot de ondergang leidt, tenzij men nu maatregelen neemt.

Nu lees je regelmatig dat de voorspellingen van de Club van Rome op alle punten niet zijn uitgekomen. Het economisch wonder van China, de industriële productie, hebben zij een factor 2,4 te laag geschat en dat van Japan veel te hoog (de cijfers voor Duitsland, de verenigde Staten en India zijn overigens heel aardig geschat). In Trouw schreef in 2004 de econoom en historicus Labohm (gastonderzoeker en adviseur bij het voorname instituut Clingendael) dat de Club van Rome ons grenzen aan de groei in het vooruitzicht stelde die omstreeks het jaar 2000 tot allerlei catastrofes zullen leiden.

Hier echter blijkt dat de Club van Rome vaak verkeerd begrepen wordt. Het ging niet om nauwkeurige economische voorspellingen (die zijn trouwens altijd slecht). Het ging om trends in de tijd, waarbij ze uitgingen van wat bekend was over de periode 1900-1970 en wat zij op grond van (voor die tijd) vernuftige wiskundige modellen voorzagen in de volgende 130 jaar. Hun berekeningen gaan tot het jaar 2100. De plaatjes in het boek zijn nogal vaag, dus een misverstand ontstaat snel. Ik heb het plaatje van hun zwartste scenario zorgvuldig gescand en overgetekend met de computer (zie illustratie). Dit is de toekomst zoals Dennis Meadows die voor het jaar 2000 voorspelde, als er geen ingrijpende maatregelen werden genomen. Wat blijkt? Rond 2000 is er nog niets aan de hand!

Steun uit onverwachte hoek

Voor 2000 voorspelde hij een afname van ca. 22% van de natuurlijke hulpbronnen, een toename van de wereldbevolking tot 6 miljard, en ook de industriële productie en de hoeveelheid beschikbaar voedsel zijn in dat scenario nog rustig aan het stijgen. Zijn schatting van de toename in koolzuurgas in de atmosfeer en de omvang van de wereldbevolking is overigens beangstigend juist. Waar hij in 1972 voor waarschuwde: klimaataantasting, de rijken worden steeds rijker en de armen krijgen kinderen, is actueler dan ooit. De kloof tussen rijk en arm is alleen maar groter geworden. In 2003 waren de 10% rijkste landen 117 keer rijker dan de 10% armste landen, in 1980 was dit nog 79 keer (Multinational Monitor). In 2000 schreef Matthew Simmons dat hij vindt dat niets in het rapport feitelijk helemaal onjuist is en dat de belangrijkste conclusies nog steeds opgaan. Het rapport gaat volgens hem over onderwerpen die er nog steeds toe doen. Moeilijke keuzes en waarheden die in 1972 aan de orde werden gesteld, en de voorstellen om hieraan iets te doen, zijn in 2000 nog steeds ter zake doend. En wie is deze Matthew Simmons? Een bekende anti-globalist? Een milieuactivist uit de jaren 70? Nee, integendeel dit is een prominente insider van de olie-industrie. Hij is oprichter van de investeringsbank Simmons & Company, en was enige tijd adviseur van president Bush.

Olieproductie zal stagneren

Tussen 2002 en de zomer van 2008 stegen de olieprijzen sterk (zie plaatje). Sinds de financiële crisis daalt de olieprijs weer. Echter, het Internationaal Energie-agentschap rekent erop dat op de lange termijn deze stijging zal doorzetten. Verder is iedere andere insider op het gebied van oliewinning het erover eens dat er een “oilpeak” in aantocht is. Deze oliepiek is het moment waarop de productie niet verder kan stijgen, ondanks nieuwe vondsten en technologische vernieuwingen. Dit moment zou liggen tussen 2008 en 2030. De Club van Rome voorspelde een afname van de olieproductie rond 2020.

Dus hoog tijd om de modellen van Meadows er weer bij te pakken en serieus te kijken naar de voorspellingen voor de komende decennia en nogmaals je afvragen of hun waarschuwingen ergens op slaan. Jazeker, vindt Wouter van Dieren, lid van de Club van Rome. Er is nog steeds veel verspilling , “de technologische mogelijkheden om de enorme verliezen van de Russische olie- en gasproductie op te vangen worden niet benut. Technisch is het mogelijk om zeer zuinige auto’s op de markt te brengen (de hybride Toyota Primus rijdt 1:40), maar de koopkrachtige consument kiest voor de terreinauto die 1:5 rijdt. Technisch is het mogelijk om de wereld te voeden door om te schakelen van vlees (= eiwitverlies) naar plantaardig, maar het omgekeerde gebeurt.

Meadows heeft zijn boeken eigenlijk geschreven om ongelijk te krijgen, om de wereld te bewegen actie te ondernemen en de geschetste scenario’s om te buigen. Nu zijn scenario’s uit 1972 angstwekkend realistisch blijken, is het zaak zijn boodschap serieus te nemen”.