Politiek en Bestraffing

Bestraffing van sodomie in de renaissance

Infoteur: Guggenheimer

Bestraffing van sodomie in de renaissance

In dit artikel wens ik stil te staan bij de bestraffing van sodomie in de Middeleeuwen. Vele stadstaten die onder de directe invloed van de Kerk stonden, hadden vaak gruwelijke straffen op sodomie. Ik focus op de situatie in Venetië doorheen de 15e en de 16e eeuw, maar andere steden hadden zonder twijfel evenveel voorbeelden kunnen opleveren.


Waarom Venetië?

Zoals gezegd kon evengoed een andere stad voor deze studie hebben gediend, toch heb ik Venetië bewust gekozen. De stad van de gondels stond in de Middeleeuwen bekend als een oord van losse zeden. James Howell verwoordde het als volgt: “There is no place where there is less Religion from the girdle downward”.µ

Een definitie van sodomie

In de Middeleeuwen, meer specifiek van de veertiende tot de zestiende eeuw had men een vrij strikte definitie van sodomie. Het betrof niet-procreatieve geslachtsbetrekkingen waarbij mannen betrokken waren. Sodomie kon bijgevolg plaatsvinden tussen een man en een vrouw, en tussen twee mannen. Homoseksueel contact tussen lesbische vrouwen werd nooit als sodomie aangeduid of bestraft. Sodomie werd beschouwd als een uitermate ernstig misdrijf. Het was een belediging van God, en van de natuurlijke orde waarin God het menselijk lichaam had geschapen.

In een veertiende-eeuws geschrift van Augustinus valt volgende passage aan te merken: (vertaald door de infoteur)
“De zonden tegen de natuur, gepleegd door de mannen van Sodom, zijn altijd en overal verwerpelijk en bestraffenswaardig. Zelfs indien alle volkeren op aarde deze zonden zouden begaan, dan nog zouden zij allen schuldig zijn bij Gods wetten. God heeft de mens niet geschapen opdat zij elkaar op die manier zouden gebruiken. De vriendschap die er tussen God en ons behoort te zijn is geweld aangedaan, wanneer die natuurlijke orde, waarvan Hij de Maker is, door zo een perverse lusten wordt vervuild.” Ook in de bijbel vallen veroordelingen te lezen: (Leviticus 20:13): “Wanneer een man gemeenschap heeft met een andere man zoals met een vrouw, begaan ze beide een abominatie. Zij moeten gedood worden, met hun eigen bloed op hun hoofden gesmeerd.”

Dergelijke zware misdrijven verdienden een zware bestraffing. In de vroege Middeleeuwen reeds werden straffen opgelegd tot en met de excommunicatie. In de twaalfde eeuw was er een periode van relatieve tolerantie, maar daarna, onder de stijgende invloed van de Kerk, werd steeds vaker de doodstraf opgelegd.

Een case (1407) naar de Raad van Tien

De Raad van Tien was het hoogste en meest prestigieuze rechtscollege in Middeleeuws Venetië. De zwaarste misdrijven vielen onder haar rechtsmacht: hoogverraad, wat de politieke integriteit van de staat ondermijnt; valsheid in geschrifte, wat de materiële integriteit van de economie aantast; en sodomie, waarvan men veronderstelde dat het de morele standaarden en de hiërarchische integriteit van de staat aantastte.

De case waarover ik iets wens te zeggen, had betrekking op 17 edelen en 18 populares. Drie onder hen maakten aanspraak op kerkelijke privilegies. De zes Signori di Notte, een lager rechtscollege, zullen ongetwijfeld erg verveeld gezeten hebben met deze zaak, door het hoge aantal edellieden. De zes zouden – overigens verplicht anoniem – moeten stemmen over het gebruik van tortuur bij het verhoor van de beschuldigden, waarvan er zoveel tot hun eigen stand behoorden, en waarmee er ongetwijfeld familiebanden waren. Om deze reden is de zaak geëvoceerd naar het hoogste college, de Raad van Tien, om niet de indruk te wekken dat het volk werd gestraft terwijl de edelen straffeloos bleven.

Eén van de edelen, Clario Contarini, was lid van een zodanig invloedrijke familie dat er lang en hevig gedebatteerd werd of hij wel onder de beschuldigden zou worden opgenomen. Uiteindelijk werd de vraag positief beantwoord, maar hij zou worden berecht door een bijzondere pauselijke gezant. De anderen werden streng berecht. Een notaris werd de rechterhand afgehakt, twee priesters die valse getuigenissen hadden afgelegd werden verbannen, en twee leken werden overgedragen aan de veel strengere bisschop om kerkelijk berecht te worden. Het lot van de andere beschuldigden is niet genoteerd in de archieven van de Raad van Tien. Het lijkt aannemelijk dat velen onder hen gevlucht waren, door de veelvuldige wetswijzigingen bestond er erg veel procedurele onduidelijkheid. Zo zou een getuigenis à charge van een beschuldigde sodomiet ontoelaatbaar zijn totdat de beschuldigde zichzelf terug zou gaan aangeven.

Identificatie van schuldigen

Het lijkt moeilijk om mensen op heterdaad op sodomie te betrappen, hoe werd iemand dan beschuldigd van sodomie? Een belangrijke manier was verklikking. In 1500 werd immuniteit van vervolging aangeboden aan iedereen die iemand anders ervan beschuldigde sodomie te plegen op zijn of haar lichaam. Nog later schrikte de overheid er zelfs niet voor terug om immuniteit van vervolging voor andere misdrijven aan te bieden, als met iemand anders beschuldigde van sodomie.

Er was ook een vaste surveillance. De meeste veroordeelde sodomieten zouden zelfs door dit systeem zijn gevat. Er waren patrouilles onder leiding van kapiteins sinds de veertiende eeuw in de twee belangrijkste delen van de stad: de omgeving van de Piazza San Marco en de omgeving van de Rialto brug.

Tegen het midden van de vijftiende eeuw heeft de Raad van Tien zelfs een special task force opgezet op sodomieters te bestraffen. Deze speciale eenheden bestonden uit twee edelen van elke contrada, een klein binnenstedelijk district. Zij werden verkozen voor een jaar en moesten elk in zijn toegewezen wijk onderzoek voeren naar wijnwinkels waar veel “illegale en onwaardige activiteiten werden ontplooid”, met deelnemers van onaangepast leeftijd, met andere woorden, het ging om vleselijke conversatie tussen ouderen en jongeren. In 1459 voegde de Raad van Tien daar nog een extra patrouille aan toe, onder leiding van een kapitein van de Raad van Tien, die, samen met negen anderen van zijn keuze, doorheen de stad, overdag en ’s nachts moesten “kijken, onderzoeken, zoeken en uitermate diligent observeren al wie converseerde met jongens en jongeren waarmee een groot leeftijdsverschil bestond”. De kapitein moest over deze activiteiten dagelijks verslag uitbrengen aan de Raad van Tien.

Hechtenis, onderzoek en proces

Eénmaal beschuldigd van sodomie, kon men eenvoudig opgesloten worden. Het was zelfs het enige misdrijf waarvoor de volledige Raad van Tien niet moest adviseren ten titel van de hechtenis. De beschuldigde werd eerst ondervraagd door twee leden van de Raad en later door het Collegio, het comité tegen sodomie. Er werden getuigen opgeroepen, een bekentenis werd afgedwongen, vaak onder tortuur. Opdat tortuur zou mogen worden toegepast, moesten drie van de vier leden van het Collegio instemmen. De Raad kon tot drie keer stemmen om tot een meerderheid te komen om de procedure verder te zetten. Indien de Raad stemde tegen vervolging, werd de procedure stopgezet en de beschuldigde vrijgelaten. In uitzonderlijke gevallen werd de zaak teruggestuurd naar het Collegio, omdat het onvoldoende zou zijn onderzocht.
Indien de Raad de beschuldigde schuldig bevond, stelde ze de straf vast. Deze kon variëren volgens de klasse, de leeftijd, de toestand van de beklaagde en de ernst van de feiten. Er kon tot vijf keer gestemd worden om een meerderheid te bereiken over de straf. Indien dit niet lukte, werd de beklaagde vrijgesproken ofwel doorverwezen naar een andere rechtbank.

Wie wordt beschuldigd?

Empirisch onderzoek toont aan dat vooral leden van de adel en van de lagere middenklasse, actief in de economische of administratieve middens, werden beschuldigd: werkmannen, winkelhouders, ambtenaren, dienaars, gondeliers, lagere clerici, leraars, artsen, zeilers.

Sodomieten van de adel waren vrij goed beschermd. Tortuur werd bijna nooit toegepast, en de doodstraf werd bijna nooit uitgesproken.

Ook kinderen die sodomie hadden gepleegd, genoten een voorkeursbehandeling. Kinderen onder 13 jaar werden sowieso vrijgelaten tot in 1424, wanneer men toch vond dat er een zekere bestraffing moest zijn. Zij die sodomie pleegden op kinderen, werden zeer zwaar gestraft. Prostituees en pooiers die meisjes jonger dan 12 gebruikten voor sodomie, kregen zonder pardon zweepslagen en brandmerken op de wangen en het voorhoofd. Wie sodomie op erg jonge kinderen pleegde, werd ter dood veroordeeld.
© 2008 - 2010 Guggenheimer, gepubliceerd in Politiek (Mens en Samenleving) op 23-05-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Guggenheimer is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen


Reageer op het artikel "Bestraffing van sodomie in de renaissance"


Er zijn nog geen reacties geplaatst op dit artikel.