Interview Boele Staal

Iedere provincie heeft een Commissaris van de Koningin. Maar wat doet zo’n man eigenlijk? En hoe word je het? Is het alleen maar een baan voor politici die in Den Haag uitgerangeerd zijn? Een gesprek met Boele Staal, voormalig Commissaris van de Koningin in Utrecht.

Hoe wordt iemand Commissaris van de Koningin?

Vroeger was het een positie die nog wel eens diende als beloning na een ministeri.le functie. De laatste dertig jaar is er veel veranderd. Vroeger was het afhankelijk van de samenstelling van partijen wie Commissaris zou worden. Tegenwoordig werkt het op dezelfde manier als bij burgemeesters. Mensen kunnen solliciteren. De minister van Binnenlandse Zaken geeft een aantal namen van sollicitanten,waarvan hij denkt dat ze mogelijk geschikt zijn door aan een vertrouwenscommissie. Die kiest er twee uit. Het kan dus heel anders uitpakken dan verwacht. In Noord-Holland werd Harry Borghouts Commissaris van de Koningin, in plaats van Tineke Netelenbos.

Hoe bent u het geworden?

Voordat ik Commissaris van de Koningin was, ben ik onder meer een aantal jaren korpschef bij de politie geweest. Daar heb ik liefde voor de publieke zaak ontwikkeld. Daarna heb ik een jaar of tien in het bedrijfsleven gewerkt. In diezelfde tijd kwam ik namens D66 in de Eerste Kamer. Toen deze post beschikbaar kwam, heb ik daarop gesolliciteerd. Dan is het overigens wel verstandig eerst draagvlak te zoeken binnen je eigen politieke partij.

Wat doet u als Commissaris van de Koningin?

Ik heb drie functies. Ten eerste de toezichtfunctie. Ik moet er op toe zien dat de samenwerking tussen zogenaamde
rijksfunctionarissen die in deze regio gevestigd zijn, de krijgsmacht en de inspectie VROM, bijvoorbeeld, en provincie, gemeenten en waterschappen goed verloopt. Verder heb je een soort ombudsfunctie. Zorgen voor bemiddeling bij een gemeentebestuur als er een dreigend conflict is. Meestal word ik er bij geroepen door de burgemeester, tenzij een burgemeester zelf deel uit maakt van het probleem. Daar moet je oog voor hebben. De tweede functie is die van voorzitter van Provinciale Staten. Ik moet er voor zorgen dat het proces democratisch genoeg verloopt. Daarom ga je ook regelmatig met partijen die niet in het college zitten om de tafel zitten. En als laatste ben ik voorzitter van Gedeputeerde Staten, het dagelijks bestuur. Daar heb ik ook een doorslaggevende stem in. Formeel heb ik daarin macht, maar niet inhoudelijk. De commissaris van de Koningin heeft, wanneer de stemmen staken, een doorslaggevende stem, die met name bedoeld is om vraagstukken tijdig op de agenda te krijgen bij provinciale staten. Met drie petten op kan de commissaris een zekere invloed uitoefenen. Je houdt toezicht op de politie, bemiddelt tussen gemeentes, bent schakel tussen gemeente en provincie en bij dreigende rampen kan ik ingrijpen. Dat is kort samengevat de rol van een Commissaris van de Koningin.

Hoe druk bent u met uw werk?

Dit werk is een 24-uurs verantwoordelijkheid. Werkdagen duren meestal een uur of 12. Dat komt ook doordat je er dingen bij doet. Je kan zelf bepalen hoeveel dat is. Maar veertig uur ben ik al wel kwijt door de gewone bezigheden. Er zijn ook nevenfuncties en regelmatig word ik door organisaties gevraagd deel uit te maken van hun bestuur. Onlangs ben ik gevraagd als voorzitter van de ANWB.

Mag je zoveel verschillende petten wel op hebben?

Mensen roepen al snel: “Belangenverstrengeling”. Onzin. Als het er op aankomt heb je niet zoveel macht.Wel veel
mogelijkheden die je probeert ten goede ten keren. In Nederland is veel transparantie rondom publieke posities.
Als er sprake is van belangenverstrengeling, dan val je al snel door de mand.

U bent lid van D66. Deze partij wil meer democratie. Zou u wat zien in een gekozen Commissaris van de Koningin?

Als rijksorgaan krijg je een heel ander beeld wanneer je als Commissaris van de Koningin gekozen wordt. Vroeger was de benoeming van een commissaris van de Koningin nog wel eens onderwerp van politiek handjeklap tussen de grote politiek partijen. Daarin is gelukkig veel verbeterd. Doorslaggevend is nu de wens van provinciale staten. Ik ben er voor om het proces zo democratisch als mogelijk te maken en zoveel mogelijk mensen inspraak te geven. Maar het zou een schijnvertoning worden als je komt met 2 kandidaten en dan zegt: ”Zo, nu mag de kiezer bepalen wie het wordt”. Ik zou we meer zien in een formeel bindend oordeel van Provinciale Staten. Het alleen maar kijken naar verkiezing of benoeming is een gevaarlijke versmalling van de discussie, omdat je het immers niet los kunt zien van taken en verantwoordelijkheden. Dat geldt zeker ook bij burgemeesters, gezien bijvoorbeeld hun bevoegdheden bij de openbare orde.

Maar waarom dan wel een gekozen premier?

Een premier wordt indirect nu al gekozen. De laatste verkiezingen stonden daar ook van in het teken. Het VVD-congres hield een congres in het teken van 'Zalm for President'. De minister-president maakt zichzelf altijd tot inzet van de verkiezingen.'Kies Kok' bijvoorbeeld. Een kabinet regeert bij de gratie van het parlement. Een Commissaris van de Koningin daarentegen moet onafhankelijk zijn en boven partijen staan. Dat zal in het dualistische stelsel alleen maar toenemen.

Bent u niet bang dat mensen u associëren met D66?

Ik zie mijzelf niet als politicus, maar als een bestuurder, die door het feit dat hij benoemd is een bijzondere positie
en verantwoordelijkheid heeft. Ik ben lid van D66, met name omdat de indeling rechts of links mij niet aanspreekt. Bovendien ben pragmatisch ingesteld. Als ik aan het einde van de week terugkijk, wil ik resultaat zien.

U heeft ook regelmatig overleg met de Koningin en andere Commissarissen?

Een gedeelte wat ook behoord tot het takenpakket van een Commissaris van de Koningin is het overleg tussen
Commissarissen onderling. We hebben een maandelijks overleg en daarna spreken we met de minister van Binnenlandse Zaken. Dan spreken we over mogelijke beleidsvoornemens of de gevolgen van beleidsvoornemens.
Wat zijn de gevolgen van een oorlog op Irak? Gaat daar onrust door ontstaan? Hoe gaan we mogelijke problemen aanpakken? Co.rdinatie van problemen is een primaire taak. Daarnaast zijn er ook gesprekken met de Hare
Majesteit. Als Commissaris ben je een soort van vooruitgeschoven post in de provincie. Er word gesproken
over wat speelt in de provincie.Wat daar precies wordt besproken, vertel ik natuurlijk niet. Dat behoort tot het
geheim van Noordeinde.

Hebben mensen echt een beeld van het werk van een Commissaris van de Koningin?

Mensen denken vaak dat ik de hele dag linten doorknip. Dat gebeurt ook wel eens, maar dat en andere vormen van representatie, is maar tien procent van het werk. Het hoort er allemaal wel bij. Het meest belangrijke werk van een commissaris gebeurt doorgaans achter de schermen.

Wordt u herkend op straat?

Gelukkig niet heel veel. Bij maatschappelijke organisaties kent iedereen de commissaris van de Koningin, omdat je veel met elkaar te maken hebt. Je naamsbekendheid wordt groter naarmate je langer op deze positie zit. Mensen zien je gezicht bij de nieuwjaarsreceptie of tijdens een toespraak. Ook word je zo nu en dan geciteerd. In Renswoude word ik wel meer herkend dan in de stad Utrecht. Dat heeft met de Randstad te maken. Daar ben je veel anoniemer en naarmate je meer uit de Randstad gaat, neemt de naamsbekendheid toe. In Friesland en Groningen is de Commissaris van de Koningin een begrip. Het belang van regionale tv en 'sufferdjes' in de plaatselijke kranten, neemt ook ontzettend toe. De provincie moet zich bewust zijn van deze communicatiemiddelen.

Is de lage opkomst bij verkiezingen ook een gevolg van het onbekend zijn met Provinciale Staten?

Nederland heeft teveel verkiezingen.We gaan voor vier verschillende besturen stemmen. Landelijk en gemeentelijk
springen in het oog. Als mensen dan een keer niet gaan, is dat al snel bij de Europese verkiezingen of die
voor Provinciale Staten. De invloed van de provincie reikt tot in de huiskamer, tot op het balkon. Natuur,water, recreatie. Allemaal punten waar de provincie over gaat. Op gemeentelijk niveau is er het bestemmingsplan, maar dat is weer ontleend aan het streekplan. Maar daar zijn mensen zich over het algemeen niet bewust van.