De federale regering

De uitvoerende macht berust bij de koning. Maar: de grondwet bepaalt evenzeer dat geen handeling van de koning kan gevolg hebben, als ze niet de goedkeuring wegdraagt van een minister, en dat de ministers politiek verantwoordelijk zijn voor de koning.

1 Regeringscrisis en vorming van een nieuwe regering

1.1 Procedure
Sinds 1993 onderscheidt men tussen een aantal verschillende omstandigheden waarin de regering haar ontslag aanbiedt of soms moet aanbieden.

Vroeger bestond slechts de traditionele mogelijkheid. Nu is er ook de hypothese van de regeringsvorming na een gedwongen ontslag.

1.1.1 Traditioneel geval
De premier stelt vast dat er onenigheid bestaat tussen de regeringspartijen (níet over een vertrouwensstemming). Dit kan blijken in het parlement als een voor de regering belangrijk wetsontwerp niet gestemd kan worden.
In dat geval gaat de premier het ontslag van de regering aanbieden aan de koning. De koning heeft drie mogelijkheden:

• Hij houdt het ontslag in beraad: de partijen moeten terug aan tafel gaan zitten. Dit kan slechts een tijdelijke oplossing zijn, en men komt sowieso bij één van de twee andere oplossingen.
• Hij weigert het ontslag als hij merkt dat de crisis opgelost is.
• Hij aanvaardt het ontslag: de regering is vanaf dat moment ontslagnemend, dus haar bevoegdheden worden beperkt tot de lopende zaken.

De procedure van regeringsvorming wordt bepaald in art. 96 GecGW.

• De koning raadpleegt eerst een aantal personen, onder hen zeker de parlements-voorzitters, een aantal ministers, de partijvoorzitters enz.
• De koning kan een informateur aanstellen. Deze tast in de naam van de koning verder af, maar kan al meer politiek gaan voeren. Hij snuffelt welke coalities mogelijk zijn, wat vaak nodig is als er hevig ruzie geweest is. De informateur maakt zijn verslag over aan de koning, en stelt een formateur voor.
• De koning wijst een formateur aan. Deze is bevoegd om een regering samen te stellen. De koning doet hier een stap op zij en geeft het proces uit handen. Merk dat de koning hier een zekere macht heeft: hij kan de formateur kiezen. Vaak is het ook zo, dat hoe minder de partijen het met elkaar eens raken, hoe meer de koning zijn persoonlijke keuze kan opleggen.
• De Koning maakt drie KB’s:
• De benoeming van de nieuwe eerste minister (medeondertekend door de oude eerste minister)
• Aanvaarding van het ontslag van de vorige regeringsploeg (mede-ondertekend door de nieuwe eerste minister)
• Benoeming van de nieuwe ministers en staatssecretarissen (mede-ondertekend door de nieuwe eerste minister)

Aan het eind van een legislatuur wordt het parlement ontbonden. De regering is dan niet van rechtswege ontslagen: daags na de verkiezingen gaat de premier naar de koning om het ontslag van zijn regering aan te bieden.

1.1.2 Regeringsvorming na gedwongen ontslag
Art. 96, 2e GecGW
Dit artikel heeft betrekking op de situatie waarin de regering verplicht is om op te stappen, na een bepaalde stemming in de Kamer. Het artikel bepaalt na welke stemmingen.
De koning benoemt de voorgedragen persoon tot formateur. Die zal vanaf dan trachten een nieuwe regering te vormen.
Indien de formateur er toch niet in slaagt om een nieuwe regering te vormen, geeft die zijn opdracht terug aan de koning, en gaat men waarschijnlijk naar een ontbinding van de Kamer.

1.2 Afhandeling van de lopende zaken
Als een regering ontslagnemend is, moeten haar bevoegdheden beperkt worden: het parlement kan de ultieme straf – het gedwongen ontslag – niet meer opleggen, dus men moet ervoor zorgen dat er niets fout loopt. Men mag nog:

• Eenvoudige beslissingen nemen
• Eindbeslissingen nemen in dossiers die reeds opgestart waren, maar géén poli-tieke hangijzers!
• Hoogdringende zaken (bvb het al dan niet sturen van troepen naar Kosovo)

Dit geldt ook als de Kamer niet meer in de mogelijkheid is de regering te controleren, bvb als de Kamer ontbonden wordt door een verklaring tot herziening van de grondwet.

De regel van de lopende zaken is van juridische aard. Koninklijke Besluiten kunnen in een beroep voor de Raad van State vernietigd worden omdat ze buiten dat kader gaan.

2 Samenstelling en werking van de regering

2.1 Ministers en staatssecretarissen
De ministers vormen de ministerraad en deze raad telt hoogstens 15 leden. De raad is paritair samengesteld, eventueel met uitzon-dering van de eerste minister.
De ministerraad telt minstens één persoon van elk geslacht.

De staatssecretarissen zijn lid van de federale regering, maar maken geen deel uit van de ministerraad. Hun aantal is onbeperkt. Deze functies zijn uiterst geschikt om het evenwicht tussen de politieke partijen dat kan ontstaan door de strakke paritaire verdeling van de ministerraad te herstellen.

Er is een fundamenteel politiek én juridisch beginsel dat er in de ministerraad per consensus beslist wordt. Elke minister en elke staatssecretaris moet solidair zijn met de beslissing van de ministerraad, en wordt verondersteld zich erin te kunnen vinden. Een minister die ook na een genomen beslissing in oppositie gaat tegen die beslissing, moet ontslag nemen.
Men zal dus ook aandringen op beslissingen waar iedereen kan achter staan.

De ministerraad komt samen op vrijdagvoormiddag.

Een hele tijd geleden werd het “kernkabinet” ontworpen, dat toen heel wat macht had. Geleidelijk aan werd het instituut wat ontmanteld, maar sinds de paars-groene regering is het weer dé motor van de regering.

Politici met een zekere staat van dienst, of niet-politici die zich op enigerlei wijze hebben verdienstelijk gemaakt voor het land, kunnen de titel Minister van Staat krijgen. Aan deze eretitel zijn evenwel geen bevoegdheden of bezoldigingen verbonden.

2.2 De federale overheidsdiensten
Tot voor de Kopernikusakkoorden sprak men van ministeries en kabinetten. Tegenwoordig spreekt men van een federale overheidsdienst en een beleidscel. Alleen voor het (nog steeds) Ministerie van Defensie is het KB nog niet in werking getreden.

Er is sinds oudsher een kloof tussen de ministerie en zijn kabinet enerzijds en zijn administratie anderzijds. Deze laatste zijn vaak ontevreden met hun rol: in plaats van de wet louter toe te passen, willen zij de wet helpen verbeteren. De kloof is evenwel steeds wat aan het dichten.