Staatsinrichting: De eerste kamer (deel 1)

De herinnering aan het verleden is uit de Eerste Kamer nooit verdwenen. De koortsachtige partijpolitiek die in de Tweede Kamer zo vaak de boventoon voert, krijgt in de Senaat bijna nooit een voet aan de grond. We zien dat aan verschillende gebruiken die toch wel van betekenis zijn voor de sfeer in de Senaat.

De Eerste kamer

Bij het begin van een vergadering van de Eerste Kamer plegen de senatoren elkaar de hand te schudden, daarmee als het ware duidelijk makend dat ze in de eerste plaats leden van de kamer zijn en daarna pas politieke tegenstanders. De wat deftige saamhorigheid blijkt ook uit de zitplaatsen: de leden van de Eerste Kamer zitten niet fractie gewijs bijeen, maar zitten politiek gesproken door elkaar.

Ook de debatten zijn rustiger: er wordt maar zelden geïnterrumpeerd. Soms krijgt de bezoeker wel eens de indruk dat men in de Eerste Kamer eigenlijk niet hóórt te interrumperen. Natuurlijk is het verschil in sfeer niet alleen het gevolg van een andere mentaliteit, er zijn wel degelijk verschillen in bevoegdheden en politieke benadering met de Tweede Kamer. En het zijn vooral die verschillen die maken dat het er in de Eerste Kamer anders toegaat.

Verkiezing

Een belangrijk verschil met de overzijde (zoals de senatoren de Tweede Kamer wel eens aanduiden) is de manier waarop de Eerste Kamer wordt samengesteld. (De verkiesbaarheid voor het lidmaatschap van de Eerste Kamer verschilt niet met die voor het lidmaatschap van de Tweede Kamer). De kiesgerechtigde burgers kiezen de Tweede Kamer, maar niet de Eerste Kamer. De kiezers van de Eerste Kamer vormen integendeel een zeer kleine groep: het zijn namelijk de leden van de Provinciale Staten die de Eerste Kamer kiezen.

De kiesgerechtigde burgers hebben dus slechts indirecte invloed op de samenstelling van de Eerste Kamer, namelijk via de verkiezingen voor de Provinciale Staten (om de vier jaar). Daar komt bij dat die invloed dan ook nog wat wordt uitgesmeerd, want de Eerste Kamer wordt niet in een keer gekozen, maar bij gedeelten. Om de drie jaar treedt de helft van de Eerste-Kamerleden af (de ene keer 38 leden en de andere keer 37 leden).

Ieder Eerste-Kamerlid zit dus zes jaar. In deze wijze van verkiezing is over enige tijd een verandering te verwachten die gaat inhouden dat de Eerste-Kamerleden allen tegelijk, iedere vier jaar door de Provinciale Staten worden gekozen. Het zijn steeds groepen van Provinciale Staten die dan de nieuwe leden kiezen (de ene keer: Noord-Brabant, Zeeland, Utrecht, Limburg, Noord-Holland en Friesland; de andere keer: Gelderland, Overijssel, Groningen, Drente en Zuid-Holland).

Het ligt voor de hand dat door deze wijze van verkiezing de leden van de Eerste Kamer zich heel wat minderde spreekbuis van de kiezers voelen dan de leden van de Tweede Kamer. Het aftreden en kiezen bij gedeelten heeft bovendien tot gevolg dat politieke verschuivingen alleen met een zekere vertraging in de Eerste Kamer doorwerken. Zo zal een politieke aardverschuiving bij de Provinciale-Statenverkiezingen pas een aantal jaren later terug te vinden zijn in de Eerste Kamer en dan nog maar voor de helft.

Slechts wanneer de Eerste Kamer in zijn geheel tussentijds wordt ontbonden—hetgeen noodzakelijk is als de Grondwet wordt gewijzigd—en dus in zijn geheel opnieuw wordt gekozen door alle Provinciale Staten is de vertraging verdwenen. Omdat er de laatste tijd nogal wat grondwetswijzigingen zijn geweest is de politieke samenstelling van de Eerste Kamer wat minder ‘verouderd’. Een nieuwe verkiezing van de Eerste Kamer leidt overigens nooit tot politieke verrassingen: de samenstelling van de Provinciale Staten is bekend

Ondergeschikte rol

De betrekkelijk losse band tussen de politieke samenstelling van de Eerste Kamer en de politieke verhoudingen in het land, is vermoedelijk een van de voornaamste oorzaken voor de Vrij kleine rol die de Eerste Kamer speelt hij de vorming van kabinetten. Hoewel de voorzitter van de Eerste Kamer, evenals zijn collega van de Tweede Kamer, ingeval van een kabinetsformatie advies aan de koningin uitbrengt, wordt bij de vorming van een kabinet vrijwel uitsluitend gelet op de politieke verhoudingen van de Tweede Kamer.

Natuurlijk behoort een nieuw kabinet ook het vertrouwen van de Eerste Kamer te hebben, maar de ervaring leert dat een kabinet door de Eerste Kamer wordt geaccepteerd, zolang dit het vertrouwen van de Tweede Kamer heeft. De Eerste Kamer gaat eigenlijk zelden of nooit tegen de opvattingen van de Tweede Kamer in als het gaat om vorming en instandhouding van een kabinet. Het is nog nooit voorgekomen dat de Eerste Kamer een kabinet ten val bracht dat voor de Tweede Kamer acceptabel was.

Als dat wel zou gebeuren, zouden de senatoren een vrijwel onoplosbaar probleem scheppen. Bil de vorming van het nieuwe kabinet zou dan immers speciaal moeten worden gelet op de verhoudingen in de Eerste Kamer, die kennelijk tegenstrijdig waren aan die in de Tweede Kamer. Het nieuwe kabinet zou acceptabel zijn voor de Eerste Kamer maarjuist niet voor de Tweede Kamer.

Daarmee zou een levensgroot conflict zijn ontstaan tussen de beide kamers der Staten-Generaal. Maar omdat de Tweede Kamer direct door het volk wordt gekozen en de Eerste Kamer niet, zouden de opvattingen van de Tweede Kamer uit democratisch oogpunt toch zwaarder moeten wegen. De Eerste Kamer heeft dit altijd voor ogen gehouden en heeft daarom wèl van tijd tot tijd een minister tot aftreden gedwongen. maar nimmer een heel kabinet. Tot een openlijk conflict tussen Eerste Kamer en de regering is het in onze geschiedenis slechts weinig gekomen.