Staatsinrichting: Kiesstelsels (deel 1)

Hoe wordt nu uit de stemmen van de kiesgerechtigde burgers de volksvertegenwoordiging (dus de Tweede Kamer) samengesteld, de kiesstelsels.

Districtenstelsel

De oudste methode is het stemmen per dïstrict en de eenvoudigste vorm daarvan is het relatieve meerderheidsstelsel. Een kandidaat is volgens dit stelsel gekozen als hij de meeste stemmen heeft gekregen, ook als de andere kandidaten samen meer stemmen hebben gekregen (Britse systeem).

Bij het absolute rneerderheidsstelsel is de kandidaat pas gekozen als hij meer dan de helft (de absolute meerderheid) van de stemmen heeft gekregen. Vaak zal er een herstemming tussen de twee kandidaten met de meeste stemmen moeten worden gehouden voor het zover is (dit systeem werd in Nederland tot 1917 gebruikt).
Wezenlijk voor beide vormen is dat elk district zijn eigen afgevaardigde heeft; het stelsel wordt dan ook dikwijls het districtenstelsel genoemd.

Evenredige vertegenwoordiging

In ons land wordt sedert 1917 gestemd volgens het stelsel van de evenredige vertegenwoordiging waardoor elke politieke groepering naar evenredigheid in de Tweede Kamer is vertegenwoordigd. Volgens ditstelsel dient iedere politieke partij een lijst met kandidaten in. De kiezer brengt zijn stem uit op een van de kandidaten.

Na afloop van de verkiezingen worden eerst èlle uitgebrachte geldige stemmen opgeteld en gedeeld door het aantal te verdelen kamerzetels (150). De uitkomst van deze deelsom wordt kiesdelergenoemd, dat is dus het aantal stemmen dat nodig is om één zetel te behalen. In 1972 bedroeg deze kiesdeler ruim 49000 stemmèn; partijen die minder dan dit aantal behaalden drongen niet door in de Tweede Kamer.

Vervolgens wordt de kiesdeler gedeeld op het aantal stemmen dat per lijst is uitgebracht. De uitkomst daarvan levert het aantal zetels op waarop elke lijst (= partij) recht heeft. Het zal echter duidelijk zijn dat het aantal op een lijst uitgebrachte stemmen nooit precies een veelvoud van de kiesdeler zal zijn, zodat na deze berekening ook niet alle zetels kunnen zijn verdeeld.

Er blijven restzetels over die worden verdeeld volgens het systeem van de grootste gemiddelden. Men gaat daartoe per lijst na hoeveel het gemiddelde aantal stemmen per zetel zou bedragen indien een extra zetel zou worden toegekend. Toedeling van de restzetels geschiedt aan de hand van de hoogte van dit gemiddelde. De partij met het hoogste gemiddelde krijgt de eerste restzetel toegewezen, daarna de partij met het op een na hoogste gemiddelde enz.

Rekenvoorbeeld voor een restzetel

Totaal aantal uitgebrachte geldige stemmen: 7 350 000. Totaal aantal kamerzetels: 150. Kiesdeler: 7350000: 150 49000.
Partij a behaalde 1 566 000 stemmen: het aantal direct toegewezen kamerzetels bedraagt: 1 566000:49000 31. Partij a houdt dan 37000 stemmen over.
Indien partij a 32 zetels zou bezetten was het gemiddelde aantal stemmen
per zetel: 1 566000:32 = 48934.
Als dat gemiddelde hoger is dan het gemiddelde van andere partijen met
een overschot, gaat de eerste restzetel naar partij a. De tweede restzetel gaat
naar de partij met het op een na hoogste gemiddelde enz.