Pesten op de lagere en middelbare school

Pesten is een veel voorkomend probleem op scholen. 10 tot 20% van de Nederlandse kinderen groet op in een geweldadige en onveilige omgeving. Dit heeft ernstige gevolgen voor de slachtoffers. Daar bovenop komt nog eens dat slachtoffers vaak niet gehoord worden en de schuld in meer of mindere mate krijgen van wat ze is overkomen. Om deze onveilige situatie te stoppen is bewustwoording over het probleem noodzakelijk.

Wat is pesten?

Pesten is een verzamelnaam voor een combinatie van of een van de volgende gedragingen door kinderen tegen een ander kind:

• uitsluiten
• achter de rug om roddelen
• negeren
• uitschelden
• uitlachen
• belachelijk maken
• stalken
• intimideren
• dreigen met geweld
• geweld, poging tot doodslag, verminking, mishandeling
• seksuele intimidatie
• afpersen

Sommige gedragingen zijn in het begin nog minder heftig waardoor een slachtoffer en zijn omgeving nog niet direct door hebben wat er aan de hand is. Dit kan gebeuren met bijvoorbeeld roddelen. Op deze manier kunnen kinderen voorkomen dat een ander kind aansluiting vind bij de groep, met als gevolg dat het kind zich niet prettig voelt op school. Maar waarbij slachtoffer en de omgeving nog niet beseft dat het proces van pesten hiervan de oorzaak is. Het pesten kan zo ongemerkt evolueren in een of meer van de overige gedragingen die bij pesten horen.

Is er een oorzaak

Helaas wordt er nog al te vaak schuld in het slachtoffer gezocht. Dit in tegenstelling tot andere misdaden. De reden hiervoor is dat de mens graag een begrijpelijke en logische wereld wil scheppen omdat dat een gevoel van veiligheid geeft. Er zijn werkelijk kinderen die een ander op ieder denkbare wijze pijn willen doen. Dit besef breekt echter het beeld van de veilige wereld waarin kinderen lief en goed zijn en een ander niet zomaar pijn willen doen en waarbij het slachoffterschap niet iedereen zomaar ten deel kan vallen.

Om toch het beeld van een ordelijke en veilige wereld terug te krijgen wil men niet zien dat er kinderen bestaan met gruwelijke ideeen. Het aandeel van daders in pesten wordt dan ook op veel manieren verkleind. Men is gaan zoeken naar oorzaken in de slachtoffers. Indien er namelijk besloten wordt dat de slachtoffers bepaalde kenmerken hebben is het pesten een logisch gevolg van die kenmerken. Het beeld van de daders wordt dan milder. En tevens kan men met trots zeggen: "Ik werd niet gepest omdat ik sociale vaardigheden bezit."

Een vaak genoemde oorzaak is dat een kind gepest wordt omdat het anders is. Je hoort het ze nog wel eens zeggen:" ik werd gepest omdat ik anders was." Dat zal ongetwijfelt, maar vraag je dan af waarom niet het kind met de hazelip gepest werd, of het kind met het rode haar, of het kind met de donkere huidskleur of het kind met het blonde koppie, het kind met de moeilijke motoriek, het kind uit dat moeilijk kon meekomen, het kind dat juist snel van begrip was, het kind dat geen verjaardagen mocht vieren vanwege haar geloof, het kind dat juist geen geloof had, het kind met 2 moeders, het kind dat verlegen was, het kind dat haantje de voorste was, etc etc. Ieder kind is anders, ook de kinderen die niet worden gepest.

Doordat pesten vaak stilletjes begint met bijvoorbeeld roddelen om iemand uit te sluiten kan er bij een kind al een ongemakkelijk gevoel ontstaan. Dit proces voltrekt zich achter de schermen. Op dit moment wordt er logischerwijs gedacht dat er nog geen sprake is van pesten. Men ziet alleen een kind wat geen aansluiting kan maken met de groep. Een kind wat dus in z'n eentje speelt. Wanneer het pesten wel duidelijkere vormen aan neemt is het makkelijk de onjuiste conclusie te trekken dat het kind altijd wat op zich zelf was. En ook de slachtoffers zelf zullen dit beamen, zij hadden nog geen weet van het stille pesten, zij merkten alleen dat ze geen contact konden leggen en geven zichzelf hier de schuld van. Ook de dadertjes spreken nog niet van pesten, het was maar wat praten...

Nu kan het best dat er slachtoffers zijn die echt van zichzelf wat stiller zijn. Dat maakt hen nog niet schuldig aan wat ze is overkomen. Ga voor een slachtoffer eens na of het wel altijd contact maakte met neefjes/nichtjes , kinderen van vrienden of buurkinderen. Je zult er achter komen dat slachtoffers ook vaak wel contact kunnen leggen en sociale vaardigheden bezitten en dat die vaardigheden hun ook niet beschermd heeft tegen pesten.

Ook bij daders is niet een standaard lijstje kenmerken te maken, deze zijn net zo verschillend als de slachtoffers. Een ding hebben ze gemeen: ze hebben plezier in het pijn doen van andere kinderen. De meeste van deze kinderen blijkt ook op latere leeftijd zich schuldig te maken aan vergelijkbaar gedrag. Het verschil is dat het gedrag dan wel strafbaar is waardoor er vaak wordt gezegd dat deze kinderen crimineel zijn geworden.

Hoe komt het dan dat slachtoffertjes toch meestal timide kinderen zijn met een laag zelfbeeld? Dat zal ik behandelen in het volgende stuk over de gevolgen van pesten.

Gevolgen

Pesten is langdurig, na het wat stille gaan dadertjes steeds opener en duidelijker te pesten. Slachtoffers lopen vaak tegen onbegrip aan van leerkrachten met als gevolg dat dadertjes steeds meer durven. Langdurig psychisch en/of lichamelijk geweld in allerlei vormen zorgt bij mensen voor allerlei klachten, van depressie tot weinig zelfvertrouwen, van buikpijn tot blijvende angstigheid. Dat er niet wordt ingegrepen door volwassenen maakt de slachtoffers nog onzekerder. Veel slachtoffers kregen te horen dat ze niet moesten overdrijven, dat ze vast ook wel wat fout hadden gedaan. Wanneer ze informatie willen opzoeken over wat ze overkomt of is overkomen worden ze geconfronteerd met een veelvoud aan teksten die beweren dat hun eigen gedrag/ onkunde oorzaak was. Er zijn vele trainigen om slachtoffers de nodige sociale vaardigheden aan te leren die andere kinderen wel zouden hebben waardoor zij niet gepest zouden worden.

Aan alle kanten wordt dus benadrukt dat er echt iets mis is met de slachtoffers en door hun jonge leeftijd gaan ze dit helaas zelf ook geloven. Deze kinderen leven langdurig in een onveilige situatie en weten niet anders dan dat ze zich moeten verdedigen en op hun hoede moeten zijn. De gevolgen zijn niet anders dan bij volwassenen of andere onveilige situaties het geval is.

Veel genoemde klachten zijn:

• nachtmerries of herbelevingen
• concentratie problemen
• constant op de hoede zijn
• depressie
• algemene angstklachten
• verminderd of geen vertrouwen in de medemens
• vermoeidheid
• slaapproblemen
• lichamelijke klachten als buikpijn, spierpijn, hoofdpijn en hartkloppingen

Bij de daders zijn geen gevolgen bekend. Als enige zou je kunnen denken dat velen later crimineel gedrag vertonen doordat ze als kind niet hebben geleerd waar de grenzen lagen.

Oplossing

Om pesten op te lossen is het van belang om te beseffen hoe ernstig het is. Pesten wordt wel gelinkt aan plagen maar deze vergelijking verdoezeld een beetje wat pesten inhoud. Hierdoor kan het gemakkelijk onderschat worden door leerkrachten en ouders. Het is van belang om in te zien dat pesten wel degelijk een ernstige vorm van psychische en /of lichamelijke mishandeling is.

Erken dat de slachtoffers geen schuld hebben. Neem ze serieus. Let goed op, is een kind in de klas op zichzelf? Dan kan het heel goed zijn dat het pesten al stilletjes aan de gang is. Zoek dit uit, praat met de kinderen.

Stel grenzen: pesten mag niet. Lach niet mee of doe ook niet op een andere wijze mee. Een keertje nablijven of niet buitenspelen kan helpen. Ze leren zo dat hun gedrag ook gevolgen voor henzelf heeft. Dadertjes die niet willen luisteren kunnen veel baat hebben bij gedragstherapie. Hier leren ze sociale vaardigheden en op een positieve manier met anderen en hun eigen gevoelens omgaan. Dit kan ze tevens behoeden voor een criminele toekomst.

Praat ook met de hele klas, vaak is er maar een kind dat werkelijk een ander pijn wil doen. De rest doet maar gewoon wat mee. Bij deze 'meeloper' kan het vaak helpen om ze uit te leggen wat de gevolgen zijn van hun gedrag. Let wel op, bij het kind dat opzettelijk iemand pijn wil doen helpt dit niet. Dit kind weet het maar al te goed en ziet zo'n uitleg als een bevestiging dat zijn gedrag werkt.

Omdat in de praktijk het pesten pas zeer laat wordt aangepakt is zit het slachtoffer al met alle gevolgen. Het is dus belangrijk om het slachtoffer te helpen zijn gevoel van eigenwaarde weer op te bouwen. Dit kan met behulp van groeps of individuele therapie. Hoe eerder hiermee begonnen wordt hoe beter. Maak duidelijk dat het niet schuldig is aan wat hem is overkomen. Benadruk juist hoe sterk iemand is en benadruk andere positieve punten van het slachtoffer. Geef bijvoorbeeld complimentjes wanneer het een klusje in huis doet, ook als u het vanzelfsprekend vind dat uw kind dat klusje doet. Bij de slachtoffers is er te veel negatieve feedback gekomen, om dit weer in balans te krijgen is positieve feedback nodig.

Soms wordt er wel gedacht dat als het kind maar goed terug slaat dat het dan wel ophoud. Er zijn veel kinderen die dit succesvol deden. Als reactie kwamen ze daarna met een grotere groep. Bij sommige kinderen helpt het wel als ze op vechtsport gaan. Met een beetje geluk durven de andere kinderen niets meer. Het probleem hiervan is dat je de verantwoordelijkheid afschuift. Een slachtoffer moet dan zelf maar zorg dragen voor zijn eigen veiligheid en pesten kan dan andere vormen aannemen (doen alsof iemand helemaal niet bestaat bijvoorbeeld is een niet fysieke vorm van geweld). De vijandige omgeving blijft.

Toekomst

Ieder kind zou in Nederland in een veilige omgeving moeten kunnen opgroeien. Helaas is dat voor veel kinderen nu nog niet het geval. Verander daar wat aan. Neem actie en vertel erover. Haal slachtoffers uit het verdom hokje. Wanneer iedereen beseft dat het slachtoffer niet schuldig is en dat pesten iedereen kan overkomen, dan kan het probleem echt aangepakt worden. Verandering kan bij een persoon beginnen, ben jij die persoon?