Autisme en seksualiteit

Autisme is een psychische aandoening die gekenmerkt wordt door een verstoring in enkele basale ontwikkelingebieden. Mensen met autisme hebben vaak een beperkt voorstellingsvermogen, weinig/geen sociale vaardigheden, veel behoefte aan structuur en voorspelbaarheid en preoccupatie met voorwerpen en/of rituelen. Ondanks deze afwijkingen van het "normale" hebben mensen met autisme ook gevoelens van seksualiteit. Seksuele voorlichting aan autisten is van groot belang.

Autisme en seksualiteit

Seksualiteit en kwetsbaarheid
Veel ouders maken zich enigszins zorgen over de sociale en seksuele kwetsbaarheid van hun autistische zoon of dochter. Dit is niet verwonderlijk, omdat de meeste autisten moeite hebben met het begrijpen van sociale cues. Wanneer twee mensen een relatie aangaan worden deze sociale cues nog subtieler, waardoor iemand met autisme nog meer moeite kan hebben deze cues te begrijpen. Mensen met autisme hebben moeite met betekenisverlening aan gebeurtenissen. Hierdoor kunnen zij een teken van een ander verkeerd interpreteren, met alle gevolgen van dien. Andere mensen kunnen misbruik maken van de persoon met autisme, ook maar de persoon zélf kan onbedoeld misbruik maken van anderen. Simpelweg omdat hij of zij niet opgevangen heeft dat de andere persoon zijn of haar toespelingen niet op prijs stelt.

Nadruk op het normale, niet op het afwijkende
Hoewel het erg verleidelijk is, moet je als ouder van een kind met autisme extra goed in je achterhoofd houden dat je kind voor een groot deel een normale (seksuele) ontwikkeling doorloopt. Een kind met autisme komt rond het twaalfde levensjaar net als kinderen zonder autisme in de puberteit terecht. Dit is voor veel kinderen een complexe en heftige periode. Het is daarom lastig om een onderscheid te maken tussen gedragingen en behoeften die autisme specifiek en niet autisme specifiek zijn.

Ook bij mensen met autisme kunnen seksuele moeilijkheden en seksueel disfunctioneren aanwezig zijn. Het is extra lastig om na te gaan of er bij een autist sprake is van seksueel afwijkend gedrag of normaal seksueel gedrag en normale seksuele fantasieen. Rondom seksualiteit heersen nogal wat taboes. Mensen met autisme zijn over het algemeen minder gevoelig voor taboes en spreken uit wat op hun hart ligt. Dit hoeft echter niet te betekenen dat dit direct afwijkend is, mogelijk fantaseren andere mensen ook over een specifiek onderwerp, maar spreken zij dit niet uit door de taboesfeer.

Mensen met autisme hebben behoefte aan structuur en voorspelbaarheid, maar bovenal ook een nuttige dagbesteding. Het is niet onvoorstelbaar dat iemand met autisme uit verveling met de geslachtsorganen gaat spelen.

Seksualiteit als samenspel van factoren
Seksualiteit wordt dikwijls benaderd als een apart domein. De ontwikkeling van seksualiteit is echter niet los te zien van andere ontwikkelingsgebieden, zoals het cognitief, fysiek, sociaal en emotioneel gebied. De seksuele opvoeding dient dan ook geïntegreerd te worden in de gehele context van ontwikkelingsgebieden. De seksuele opvoeding moet aangepast worden aan het niveau van functioneren van de autist, en de communicatieve, sociale en cognitieve vaardigheden en mogelijkheden.

Moeilijkheden op het seksuele gebied bij autisten

Gezien de aard van de stoornis zijn een aantal moeilijkheden op het seksuele gebied bij autisten voorspelbaar. Pubers zonder autisme voelen intuïtief aan wat geoorloofd is en wat niet. Pubers met autisme hebben moeite in te schatten wat sociaal aangepast gedrag is. Zo kan een autistische puber zonder schaamte naakt door het huis lopen terwijl vader collega's op bezoek heeft. Of kan een autistische jongen zichzelf aftrekken terwijl hij met zijn broertje naar de televisie zit te kijken. Mensen met autisme hebben moeite in te schatten wat gepast is en wat niet. In de peuter- en kleutertijd kijkt vrijwel niemand raar op van dergelijk gedrag. Maar wanneer men een 14jarige jongen betrapt op het spelen met de penis in de klas reageert men geschokt. Wat men op dergelijke momenten moet beseffen, is dat hoewel de lichamelijke ontwikkeling leeftijdsadequaat is, de sociaal-emotionele ontwikkeling ver daar beneden ligt. Ook al heeft de jongen misschien geen seksuele bedoelingen, de buitenwereld interpreteert dit wel als zodanig. Een sleutelbegrip hierbij is preventie.

Het is voor een kind met autisme erg verwarrend wanneer het als klein kind wél met de broek op de knieeën het toilet af mag komen, maar niet meer als het kind de leeftijd van een jaar of tien bereikt heeft. Een kind mag een kind zijn, maar het is verstandig om ook toekomstgericht te denken. Het is hierbij slim om een kind al vroeg bepaalde ethische verantwoordelijkheden bij te brengen.

Seksuele preoccupaties en rituelen
Kinderen met autisme kunnen er voor het oog vreemde seksuele preoccupaties en rituelen op na houden. Zo zijn er kinderen die niet op willen staan voor zij gemasturbeerd hebben. Of kinderen die zichzelf verwonden doordat zij zich bevredigen met scherpe voorwerpen.

De puberteit is een hectische periode voor de autist. Niet alleen verandert men aan de binnenkant, maar ook aan de buitenkant. Zichtbare lichamelijke veranderingen kunnen stress teweeg brengen, maar hormonale en psychologische veranderingen ook.

In de puberteit ontstaat er een toenemend lustgevoel, waarbij verhoudingen tussen kinderen meer erotisch gekleurd zijn. Dit kan voor een kind met autisme erg verwarrend zijn, omdat allerlei onvoorspelbare, nieuwe sociale situaties hun intrede doen. Daarnaast ontstaan er nieuwe sociale codes en cues. De leeftijdsgenoten oefenen ook veel invloed uit in de puberteit. Men wil de sociale positie in de groep behouden, terwijl deze vaak verandert in de puberteit. Kinderen met autisme staan vaak aan de rand van de groep qua sociale positie en imiteren gedrag om er weer bij te horen. Dit mislukt dikwijls, omdat kinderen met autisme vaak minder conversatie en interactie hebben met leeftijdsgenoten, terwijl dit juist een heel belangrijke leerschool is. De uitwisseling van gedachten over seksualiteit is hierdoor ook beperkter. Kinderen met autisme leren deels door preventieve voorlichting over seksualiteit, maar zijn verder vaak vrij sterk op zichzelf aangewezen. Hierdoor leren zij over seksualiteit door het kijken naar porno, internet en televisie. Dergelijke media geven echter vaak een vertekend beeld van seksualiteit waardoor de kinderen ook een vertekend beeld van seksualiteit kunnen krijgen.

Love map
Kinderen met autisme hebben meer moeite om een zogenaamde love map te vormen. De love map is het seksuele script dat in de loop der jaren gevormd wordt door ervaringen. Kinderen met autisme hebben echter vaak minder sociale en seksuele kansen dan kinderen zonder autisme. Veel jongeren in de puberteit beleven hun eerste zoen in het fietsenhok. Voor kinderen met autisme is dit echter veel minder voorkomend waardoor hun love map niet voldoende gevormd wordt. Het autistische kind wordt namelijk vaak opgehaald van school, zit op het speciaal onderwijs, mag niet zonder begeleiding met een vriendje naar de bioscoop etcetera. Dit zorgt er op zijn beurt weer voor dat contacten leggen op latere leeftijd moeilijker is, omdat men nooit geleerd heeft hoe het moet.

Verminderd voorstellingsvermogen

Typerend aan de autisme spectrum stoornis is het beperkte voorstellingsvermogen en de verminderde mogelijkheid tot perspectiefnemen. Veel mensen met autisme hebben moeite met fantaseren, en gaan daarom over op meer concrete, tactiele aspecten van seksualiteit. Zo kan een persoon met autisme opgewonden raken van het strelen van een kanten slipje, omdat de tactiele kant van de stof de persoon opwindt.

Het verminderd voorstellingsvermogen komt ook tot uiting in de vertaalslag van theorie naar praktijk. Wanneer iemand aan zijn autistische broer vraagt of hij "Jolanda's poesje" gezien heeft, moet je je niet verbazen wanneer je als antwoord hoort dat de persoon meer van honden houdt.

Ook een typerend voorbeeld is de jongen die van zijn grote broer geleerd heeft hoe hij een condoom om moet doen. Na enige tijd geoefend te hebben op de bezemsteel, is het dan zover, de jongen gaat met zijn vriendin naar bed. En wat staat er in de hoek van de kamer? De bezemsteel, met het condoom er om heen...

Seksuele voorlichting aan autisten

Seksuele voorlichting op de middelbare school is vaak erg technisch en beperkt. Er wordt veel aandacht besteed aan het voorkomen van AIDS en SOA's en seksueel misbruik. De voorlichting schetst dikwijls een beeld van seks als iets waar je bang voor moet zijn. Mensen zonder autisme leren echter gemakkelijker dat seksualiteit gezond en normaal is. Veel hulpverleners en ouders denken over seksualiteit en autisme als "geen slapende honden wakker maken". Dat de hond echter al wakker is, beseft men vaak pas wanneer er zich een voorval voordoet waarbij het kind met autisme over de spreekwoordelijke streep gegaan is. Het taboe op seksualiteit bij autisten ligt bij de 'normale mensen', niet bij de autist.

Seksuele voorlichting bij kinderen met autisme moet vooral heel duidelijk, helder en direct zijn. Wanneer men het begrip romantiek duidelijk wilt maken door een foto van twee zoenende mensen bij kaarslicht, kan een autist denken dat je altijd een kaars bij de hand moet hebben wil je kunnen en mogen zoenen. Bedekt taalgebruik werkt vaak averechts, beter kan je het "beestje bij de naam noemen".

Tips voor het geven van seksuele voorlichting aan autisten

• Houdt rekening met de denkstijl: het ondersteunen van de voorlichting met afbeeldingen van de vrouwelijke genitalia wil niet zeggen dat de persoon met autisme nu de vrouwelijke genitalia bij zichzelf kan aanwijzen en benoemen
• Gebruik directe en concrete taal: gebruik steeds dezelfde woorden, en gebruik termen die zo goed mogelijk aansluiten bij de werkelijkheid, zodat de persoon het begrip bijna kan 'zien'
• Focus je op de grote lijnen: details maken de voorlichting enkel warriger
• Zorg voor voldoende tijd om de informatie te verwerken
• Pas op voor overschatting: wanneer iemand alle Latijnse woorden voor de genitalia kent wil dat nog niet zeggen dat hij of zij ook begrijpt wat ermee bedoeld wordt