Kritische pedagogiek

De kritische pedagogiek is een tegenstroming, tegen de gevestigde orde. In de eerste plaats heeft de kritische pedagogiek kritiek op de gevestigde maatschappij: de door ongelijkheid en machtsverschil gekenmerkte verhoudingen worden als onrechtvaardig beoordeeld. In de tweede plaats is er kritiek op de gevestigde pedagogiek.

Kritiek op de geesteswetenschappelijke pedagogiek

De kritische pedagogen vinden dat de geesteswetenschappelijke pedagogiek te veel kijkt naar de pedagogische relatie tussen individuen en dat ze daarbij het uit de maatschappelijke samenhang losmaakt. Kritisch pedagogen willen de maatschappij in het geding brengen in haar begrip van opvoeding. Maatschappijkritiek is noodzakelijk wanneer men niet wil dat opvoeding en onderwijs aan de reproductie van onrechtvaardige maatschappelijke verhoudingen meewerken.

Men zegt dat de geesteswetenschappelijke pedagogiek opvoeding op een eiland plaatst: buitenmaatschappelijk, buitenpolitieke ruimte waar maatschappelijke machtsverschillen en conflicten geen rol spelen. Door opvoeding zo uit de maatschappelijke samenhang los te maken, is de geesteswetenschappelijke pedagogiek gedoemd idealistisch te blijven.

Kritische theorie

In 1937 verscheen in het tijdschrift van de ‘Frankfurter Schule’ een artikel van Horkheimer, dat het begin markeert van de kritische theorie als wetenschapstheorie van de sociale wetenshappen. Wetenschappers moeten niet slechts kennisvermeerderding nastreven, maar zich bovendien realiseren dat kennis maatschappelijke belangen dient, ze zullen zelf dan ook maatschappelijke positie moeten kiezen. In het kiezen van de onderklasse en in het doel van maatschappelijke bevrijding zet de kritische theorie de lijn van Marx (1818-1883) voort.

Emancipatie is het kernbegrip dat met hen is verbonden. Het is emancipatie, bevrijding uit onderdrukkende maatschappelijke verhouding, waarvoor een kritische wetenschap zich moet inzetten. Maatschappijkritiek leidt tot maatschappijverandering.
Om het doel van maatschappijkritiek en maatschappijverandering te bereiken, is er ideologie kritieknodig. De ideologie houdt een vals bewustzijn in stand (als door God gegeven/ natuurnoodzakelijk/ als je voor een dubbeltje geboren bent, wordt je nooit een kwartje). Met deze ideologiekritiek wil men de mensen duidelijk maken dat ongelijkheid niet noodzakelijk is, maar in een bepaalde geschiedenis tot stand gekomen is en product van de mens is. Dan hoeft men zich niet langer een willoos manipuleerbaar ding te voelen.

Socialisatie en reproductie

De functie van opvoeding is reproductie: reproductie van onrechtvaardige maatschappelijke ongelijkheid. Er zijn veradneringen in het leerplan nodig: in plaats van wereldvreemde schoolse stof moet leerstof worden opgenomen die rechtstreeks relevant is voor leerlingen om hun maatschappelijke situatie te leren kennen. Ook wil men de didactische werkvormen op school veranderen, van een autoritaire onderwijsstijl, naar een democratische. Mollenhauer heeft een model gemaakt waarin het macroniveau zinvol is verbonden met het microniveau van individuen die met elkaar communiceren.

Identiteit en communicatie

De kritische pedagogiek wenst aan een socialisatietheorie aan te sluiten die er expliciet rekening mee houdt dat individuen niet samenvallen met hun rol en hun plaats in de sociale structuur maar een zekere speelruimte hebben. In het eerste levensjaar van een kind heeft een kind nog een overzichtelijke structuur, als lid van het gezin verkeren ze dag in dag uit in alleen die sociale context. Ze ontlenen hun identiteit helemaal uit die ‘wij-groep’. Maar kinderen gaan naar school, daar krijgen ze een nieuwe rol toebedeelt. Ze zijn én ik-1 én ik-2, daarmee moeten ze leren leven. © 2007 - 2008 Sonisch, gepubliceerd in Pedagogiek (Mens en Samenleving) op 21-11-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Sonisch is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Geesteswetenschappelijke pedagogiek: De geesteswetenschappelijke pedagogiek halen hun normen voor opvoeden uit de praktijk. De zaken die je in de praktijk tegenkomt, moeten als theorie van de opvoeding opgev…
• Convergentieleer (Pedagogiek): De convergentie leer is een belangrijke stroming binnen de pedagogiek. Het is een tussenweg tussen de natuurlijke goedheid van de mens en de vormbaarheid van de mens. Hieronder…
• Gedrag en socialisatie: Gedurende je hele leven wordt je beinvloed door mensen. Mensen nemen over en weer opvattingen en regels van anderen over. Dit proces van socialisatie begint al bij de geboorte. Social…
• Filosofie en Opvoeding: In de Opvoeding worden o.a. kennis, waarden/normen, omgangsvormen of anders gezegd: 'verhalen' overgedragen. Opvoeding bestaat eigenlijk uit de verweving van 2 verhalen: het kleine le…
• Margaret Mead – Antropologe: Margaret Mead was de bekendste antropoloog ooit. In de Verenigde Staten bereikte ze een ongekende status met haar boeken over kinderen, opvoeding en rollenpatronen in andere cult…