Inclusief onderwijs in Nederland en de VS

In de VS gaan kinderen met een mentale- en/of fysieke beperking naar dezelfde school als kinderen zonder beperking. Ook in veel Scandinavische landen wordt gewerkt met dit zogenaamde inclusieve onderwijs. In Nederland is dit (nog) niet het geval. Kinderen met een beperking volgen speciaal onderwijs en moeten daarvoor vaak ver reizen. Er zijn echter plannen om deze vorm van inclusief onderwijs ook in Nederland in te voeren. Hieronder volgt een beschrijving van het onderwijs in de VS en Nederland.

Inleiding onderwijsvernieuwingen

Alle kinderen in Nederland hebben recht op onderwijs. Sterker nog: onderwijs is verplicht voor alle kinderen. Maar elk kind is anders. Elk kind heeft sterke en zwakke punten. Elk kind heeft een eigen karakter en elk kind krijgt een andere opvoeding. Kunnen al die verschillende kinderen wel hetzelfde onderwijs volgen? Betekent dat niet dat sommige kinderen tekort komen? Dat is een kwestie waar de afgelopen jaren veel over gesproken is. De meningen over dit onderwerp lopen erg uiteen.

In Nederland is in 1991 het Weer Samen Naar School beleid ingevoerd (afgekort met WSNS). Dit beleid hield in dat kinderen met specifieke leerbehoeften en kinderen met gedragsproblemen zoveel mogelijk naar reguliere basisscholen gaan. Het speciaal onderwijs zou daardoor kleinschaliger worden en zich meer kunnen richten op de “ernstigere” problemen. Om dit te bewerkstelligen is adaptief onderwijs nodig. Adaptief onderwijs is kort gezegd: onderwijs op maat. De leerkracht pas het onderwijs aan aan de leerbehoeften en leercapaciteiten van de individuele leerling. Er wordt dus niet meer uitgegaan van het klassikale lesgeven dat voornamelijk afgesteld is op de gemiddelde leerling.

Het WSNS beleid richtte zich echter niet op kinderen met een lichamelijke, zintuiglijke of verstandelijke handicap. Die zouden volgens het beleid nog steeds naar speciaal onderwijs gaan. De laatste jaren wordt dit punt echter steeds meer bediscussieerd. Is het wel goed om gehandicapte kinderen te scheiden van niet-gehandicapte kinderen? Moet dit exclusieve onderwijs niet vervangen worden door inclusief onderwijs: onderwijs waar ook gehandicapte kinderen aan kunnen deelnemen?

Inclusief onderwijs in Nederland

Vooral het burgerschapsparadigma heeft een grote invloed gehad op het idee van inclusief onderwijs. Volgens het burgerschapsparadigma zijn alle mensen gelijkwaardig en moet elk mens zelf inhoud kunnen geven aan zijn bestaan. Er wordt gestreefd naar integratie van gehandicapten. Om dit te bereiken ontvangen gehandicapten geen ‘zorg’ maar ondersteuning om hun leven in te kunnen richten.

Inclusief onderwijs houdt in dat kinderen met een beperking naar reguliere scholen gaan waarbij ze tussen leeftijdsgenoten zitten die geen beperking hebben. Het personeel past de manier van lesgeven aan waar nodig en de kinderen nemen zoveel mogelijk deel aan schoolactiviteiten.

Een eerste maatregel om kinderen met een beperking te laten integreren is de leerling-gebonden financiering (LGF). Ouders die hun gehandicapte kind op een reguliere school willen plaatsen krijgen een ‘rugzakje’ met geld van de overheid om de extra voorzieningen op de school te kunnen bekostigen. Dit beleid werkt echter niet perfect: scholen waarbij maar een leerling met een LGF aangemeld wordt hebben te weinig financiële middelen om daadwerkelijk iets te kunnen veranderen.

Er wordt daarom gestreefd naar inclusief onderwijs waar álle kinderen met een beperking naartoe kunnen. Het is de bedoeling dat het kind integreert en een volwaardig lid van de klas wordt en dus ook vriendschappen sluit met leeftijdsgenoten zonder beperking. In een aantal landen is dat al het geval: De Verenigde Staten, Italië, Scandinavië passen het al toe. Ik zal nu het inclusief onderwijs in de Verenigde Staten beschrijven.

Inclusief onderwijs in de Verenigde Staten

Algemeen
Zoals ik hiervoor al gemeld heb, is al het onderwijs in de VS inclusief onderwijs. Voordat ik dit verder beschrijf is het belangrijk eerst het onderscheid tussen ‘public schools’ en ‘private schools’ te vermelden. Public schools zijn te vergelijken met onze openbare scholen. Ze worden grotendeels door de overheid betaald. Private schools worden daarentegen door de ouders bekostigd. Het grootste deel van de kinderen gaat naar een public school.

In 1975 is de IDEA (Individuals with Disabilities Education Act) van ingevoerd. Die wet zegt dat kinderen met een beperking (in de VS ‘children with special needs’ genoemd) naar een public school moeten kunnen. In 2002 is daar de NCLB (No Children Left Behind) bijgekomen. Deze wet bevestigd de vorige wet, maar zegt bovendien dat het onderwijs voor kinderen met een beperking aan bepaalde minimumeisen moet voldoen. Zo moeten alle kinderen bijvoorbeeld regelmatig getoetst worden.

Alle kinderen met een beperking gaan in principe naar reguliere public schools. Ze zitten in een gewone klas bij leeftijdsgenoten zonder beperking. Wel ontvangen sommige leerlingen extra instructies of een eigen leerprogramma. Pas als de beperking te groot is en de verschillen onoverbrugbaar zijn, worden de kinderen (tijdelijk) in een aparte omgeving geplaatst, bijvoorbeeld in speciale school. De reguliere school blijft echter wel eindverantwoordelijk. Als norm wordt gehanteerd dat leerlingen met een beperking minstens 80% van de onderwijstijd in de reguliere klas moeten zitten.

Organisatie
In veel klassen zijn meerdere leerkrachten aanwezig. De reguliere leerkracht, de leerkracht speciaal onderwijs en eventueel ‘para-teachers’. Deze para-teachers zorgen voor individuele begeleiding van een leerling. Hij/zij maakt het lesaanbod begrijpelijk voor kinderen met een beperking.

Alle professionals worden regelmatig bijgeschoold. In sommige scholen wordt ook gebruik gemaakt vaan peer-teaching. Elk kind met een handicap wordt daarbij gekoppeld aan een kind zonder beperking waar het zich aan kan optrekken.

Voor- en nadelen
Als grootste voordeel van inclusief onderwijs in de VS wordt de tolerantie van kinderen tegenover kinderen met een beperking genoemd. Kinderen zonder beperking leren omgaan met kinderen met een beperking en dat komt de hulpvaardigheid ten goede.

Maar er worden ook nadelen genoemd. Zo zien veel ouders van dove en blinde kinderen hun kinderen liever naar een speciale school gaan waar het leren van braille en gebarentaal centraal staan. Die kinderen presteren op speciale scholen namelijk beter dan op reguliere scholen.

Verder is het voor kinderen met autisme vaak helemaal niet prettig om op een reguliere school te zitten. Zij hebben veel baat bij structuur en regelmaat en contacten met andere kinderen ervaren zij vaak als bedreigend. In de VS zijn zelfs ouders die private schools oprichten voor hun kinderen met een beperking omdat het inclusieve onderwijs hen niet bevalt. Daar moet helaas wel flink voor worden betaald.

Verschillen en overeenkomsten tussen Nederland en de VS

Het grote verschil met de VS zijn de public schools en private schools. In Nederland bestaat die tweedeling niet. De verscheidene vormen van bijzonder (christelijk, islamitisch) onderwijs zijn juist weer typisch voor Nederland. Voor private schools moet flink worden betaald. Er zijn ouders in de VS die hun gehandicapte kind liever naar een private school sturen en dat kost veel geld. In Nederland kosten speciale scholen geen geld, ze worden net als de reguliere scholen gesubsidieerd.

De keuze om een kind met een beperking naar een reguliere school te sturen ligt op dit moment in Nederland bij de ouders. Zij kunnen een rugzakje krijgen en hun wensen met een reguliere school bespreken. Als er echter weinig leerlingen aangemeld worden met een rugzakje is die financiering ontoereikend om grote aanpassingen te maken binnen de school.

In 2010 krijgen scholen in Nederland een zorgplicht ten opzichte van alle leerlingen die aangemeld worden. Dat betekent niet dat de school alle leerlingen moet aannemen, maar dat ze een passende oplossing moeten vinden voor elk kind. In de VS worden in principe alle leerlingen toegelaten, alleen als er onoverbrugbare problemen bestaan worden ze (tijdelijk) in een aparte omgeving geplaatst. Het verschil met Nederland is dat de reguliere school wel de eindverantwoordelijke blijft. In de VS bestaat bovendien een norm dat alle leerlingen minimaal 80% van de schooltijd op een reguliere school moeten doorbrengen.
Verder zijn in de VS de klassen kleiner dan in Nederland en zijn er meer leerkrachten beschikbaar. Aangezien er in veel plaatsen nog steeds een gebrek aan leerkrachten is, zal dit in Nederland ook niet mogelijk zijn op korte termijn.

Er zal dus nog heel wat moeten gebeuren voordat deze vorm van onderwijs ook in Nederland volledig ingevoerd kan worden. Het is zeer de moeite waard om deze ontwikkelingen in de gaten te houden. © 2009 - 2010 Francien, gepubliceerd in Onderwijs (Mens en Samenleving) op 22-06-2009. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Francien is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Onderwijs door de jaren heen: In 1985 heeft het onderwijs grote veranderingen ondergaan. De Wet op het basisonderwijs werd ingevoerd, waardoor de kleuterschool en lagere school verdwenen. De basisschool kwam…
• Schoolvakanties Noord, Midden en Zuid '08-'09: Eind augustus 2008 gaan alle scholen weer van start. Midden Nederland was de regio die dit jaar de laatste vakantieperiode had en zij beginnen dan ook pas weer…
• LGF, leerling gebonden financiering (rugzakje): In de volksmond wordt het vaak een 'rugzakje' genoemd, de leerling gebonden financiering (LGF). Dit is bestemd voor leerlingen met een handicap of beperking di…
• Veel scholen ondermaats met begeleiding zwakke leerlingen: Het onderwijs kampt nog steeds met problemen bij zorgleerlingen. Zorgleerlingen zijn kinderen die speciale aandacht nodig hebben. Juist die aandacht…
• Soorten basisonderwijs: In Nederland is het basisonderwijs onderverdeeld in verschillende groepen. Soms roepen de termen verwarring op, zoals bijzonder onderwijs en speciaal onderwijs. In dit artikelen wordt…