Gebrek aan mogelijkheden tot zelfrelativering

De hedendaagse mens lijkt alles te hebben wat zijn of haar hartje begeert en toch klagen we en lijken niet tevreden met ons bestaan. Hoe is dit mogelijk en wat kunnen we misschien veranderen.

Hoe was het vroeger

Velen van ons zijn opgevoed in een tijd dat er weinig aandacht was voor kinderen. De strijd om het dagelijks bestaan was hard en in de opvoeding was weinig ruimte voor gesprek en aandacht voor de specifieke behoeften van een kind. De gezinnen waren veelal groot en er werden eisen gesteld. Waren er mogelijkheden voor studie dan werd verwacht dat je deze goed zou benutten. Moest je al jong aan het werk dan werd van je verwacht dat je dit plichtsgetrouw deed. De kerk met haar tradities en symbolen speelde een grote rol.

Gelukkig zijn de tijden veranderd. Toch is soms onderbelicht dat deze periode ook zijn voordelen kende. Men wist wat zijn of haar plaats was binnen de gemeenschap en er was binnen familieverbanden veiligheid en geborgenheid.

Wie kinderen heeft gekregen in de jaren zestig zette een geheel andere koers uit. Het boek van Dr. Spock stond in de boekenkast en we leerden om te luisteren naar de behoefte van de kinderen. Niet alleen het dagelijks brood maar vooral het individu werd belangrijk. We wilden niet dat onze kinderen op dezelfde wijze werden opgevoed als wij.

Vanuit Amerika waaide de trend over van de geheel vrije opvoeding en de teugels werden gevierd. De gezinnen werden kleiner, huisvesting beter en er kwam meer aandacht voor ieder individu. De welvaart nam snel toe waardoor kinderen meer mogelijkheden kregen. Familieverbanden werden losser en tradities werden losgelaten. Aan het begin van de zeventiger jaren kwamen veel jongeren in opstand tegen hun ouders en de maatschappij en verlieten vroegtijdig de ouderlijke woning en er ontstonden ook aan de Universiteiten opstanden van studenten die inspraak wilden in het universiteitsbestuur. Denk aan de bezetting van het Maagdenhuis in 1969. Veel ouders kregen problemen met hun kinderen omdat er over en weer te weinig mogelijkheden tot communicatie waren. De ouders hadden niet geleerd om te discussiëren en de kinderen moesten zelf een weg vinden in een steeds ingewikkelder geworden maatschappij.

De jongeren van toen zijn de ouders van nu

De jongeren uit de zestiger en zeventiger jaren zijn de ouders van nu en ook zij varen weer een eigen koers in een snel veranderende samenleving. Interessant in dit verband is een artikel in de Volkskrant van 26 febr. 2011 met psychiater Frank Koerselman over de verwende samenleving. Hij stelt dat in de afgelopen decennia mensen vooral bezig zijn geweest om hun behoefte aan autonomie en vrijheid te bevredigen en dat is ten koste gegaan van het gevoel ergens bij te horen. Er is een stroming die gaat voor zelfontplooiing waarbij je alles zelf moet kiezen en dat laatste lukt veel mensen niet.

Wat eerst een behoefte was is nu een eis geworden en als het niet lukt dan moet er hulp gezocht worden. Je krijgt een etiket en met dit etiket hoef je jezelf niet meer te schamen, het is een erkend probleem geworden.

Als de behoefte aan geborgenheid en veiligheid is bevredigd dan ontstaat er een nieuwe behoefte n.l. aan autonomie. We willen winnen, aandacht krijgen en gezien worden.

Om de ontwikkeling goed te laten verlopen dient er een evenwicht te zijn tussen bevrediging en frustraties van behoeftes. Als er geen frustratie is dan is er ook geen uitdaging. Dit maakt je sterker. We verwennen tegenwoordig onze kinderen maar we leren ze niet om te gaan met tegenslag. Hierdoor krijgen we mogelijk een generatie die gaat voor onmiddellijke behoeftebevrediging en dit is wat we nu soms al herkennen in onze omgeving.

De autonome mens van tegenwoordig is de mens die doet wat hij wil. Het is echter belangrijk dat je keuzes kunt maken en hierin een rangorde kunt aanbrengen waarbij je leert om tegenslagen te verdragen. Die kwamen vroeger vanzelf op ons pad maar tegenwoordig proberen we met alle mogelijke moeite om voor onze kinderen de drempels weg te nemen. De huidige welvaart biedt hiertoe ook meer mogelijkheden.

Leren om te relativeren en het zoeken naar alternatieven zijn eigenlijk noodzakelijke componenten in de opvoeding.

Erik Erikson

In het artikel van Koerselman wordt tevens gerelateerd aan de theorieën van Erik Erikson. Deze psychiater werd geboren in 1902 en stierf in 1991. Kern van zijn theorie is dat mensen zich ontwikkelen door het doorleven van identiteitscrisissen. Erikson spreekt hierbij over spontaniteit en het ontwikkelen van Ego kracht. Hij gaat er vanuit dat er een vast programma zit in de ontwikkeling van de psyche van mensen.

Hij geeft aan dat de eerste stadia van ontwikkeling zijn die van vertrouwen, wilskracht en moed.Zo vormt vertrouwen later de basis voor trouw. In de verschillende fasen wisselen onzekerheid en zekerheid elkaar af. De ego-krachten zoals wilskracht, doelgerichtheid en competentie worden later omgevormd tot toewijding. Door de mogelijkheid om trouw en toewijding te ontwikkelen krijgen we later een stabiele persoonlijkheid. Dit gaat gepaard met tegenslagen en vallen en opstaan.

Het leren om te relativeren is daarom een eigenschap die van groot belang is in de opvoeding.