De Koerden en de Syrische opstand van 2011-2012

Het geweld waarmee het Syrische regiem de opstand neerslaat, leidt in steden als Homs, Hamaa en Dera’a tot veel meer doden dan in het noorden en noordoosten van het land. Waar elders mortieren en sluipschutters worden ingezet, hebben het noorden en noordoosten meer te maken met traangas. Daar woont het grootste deel van de Koerdische minderheid van Syrië.

‘Terughoudendheid’ ten opzichte van de Koerden

Half september 2011 – zo’n zes maanden na het begin van de opstand tegen het bewind van president Bashar al-Assad – waren er al meer dan 700 doden gevallen in Homs, tegen de 600 in Dera’a, 350 in Hamaa, 300 in Idlib en bijna 200 in Latakia. Hoewel ook de Koerdische gebieden hun protesten kenden, waren er in Hasaka, de hoofdstad van het Koerdische noordoosten (de Jazira), nog geen 10 doden gevallen en 5 in al-Qamishli, de tweede stad van het gebied. De veiligheidsdiensten hielden de demonstraties nauwlettend in de gaten, maar grepen zelden in, in ieder geval met veel minder dodelijk geweld.

Dit verschil in aanpak (genadeloos vs terughoudend) is ook terug te zien op het politieke vlak. De manier waarop Damascus de afgelopen tijd de Koerden tegemoet is getreden, geeft een interessant beeld van de sociale en politieke complexiteit van Syrië. Deze complexiteit is de belangrijkste reden voor het westen om (nog?) niet militair in te grijpen. Verstoring van het uiterst ingewikkelde etnische, religieuze, sektarische en tribale evenwicht kan in dit land makkelijk tot een burgeroorlog leiden langs verschillende breuklijnen, waarvan de niet te voorziene en overziene gevolgen ook in omringende landen gevoeld zullen worden (Turkije, Irak, Iran, Libanon, Israël).

Pion in de Turks-Syrische relaties

In april 2011, toen de opstand in Syrië nog maar pas begonnen was, stond de Syrische regering de terugkeer toe van Saleh Muslim Mohammed, leider van de Syrisch-Koerdische Partij van de Democratische Eenheid, bekend onder zijn lokale afkorting PYD (Partiya Yekîtiya Demokrat). De PYD wordt algemeen gezien als de Syrische tak van de Turkse PKK, die al tientallen jaren in het zuidoosten van Turkije strijdt voor een onafhankelijk Koerdistan. De PKK is in Turkije verboden en wordt door de internationale gemeenschap als terroristische beweging beschouwd.

Tot 1998 vond de leider van de PKK, Abdullah Öcalan, onderdak in Damascus. De beweging gebruikte de Koerdische gebieden in Syrië als achterland voor aanvallen op Turkije. Toen Turkije dreigde met een invasie in Syrië om hier een einde aan te maken, ‘verzocht het Syrische regiem Öcalan Syrië te verlaten’. Niet lang daarna werd hij door Turkije opgepakt en tot een lange gevangenisstraf veroordeeld. Hierna verbeterde de relatie tussen Syrië en Turkije sterk. Öcalan en de PKK waren gewoon een pion geweest in het politieke spel.

Na aanvankelijke aarzeling om zich tegen Bashar al-Assad en zijn regiem uit te spreken zit Turkije nu ferm in het anti-Damascus kamp. De relatie tussen de buurlanden is weer danig verstoord. Omdat Turkije ervan overtuigd lijkt dat al-Assad de crisis in zijn land niet te boven zal komen, zet het in op de Syrische oppositie om nu al goede relaties te hebben met de vermoedelijke toekomstige leiders. Als reactie hierop probeert Bashar al-Assad weer de Koerdische kaart te spelen.

Achtergesteld volk

Op grond van de moderne Koerdische geschiedenis in Syrië wordt wel gesteld dat de Koerden het meest geneigd zijn in opstand te komen tegen het bewind in Damascus of zich bij een opstand aan te sluiten – hoewel de Moslim Broeders, of soennieten in het algemeen, hiervoor ook ‘goede papieren’ in handen hebben (Syrië onder Hafiz al-Assad (1971 - 2000) en Khaled Khalifa en de Syrische opstand van de jaren tachtig).

Als niet-Arabieren hadden de Koerden veel te lijden onder de Egyptisch-Syrische unie (de Verenigde Arabische Republiek) van 1958-1961 en in de jaren daarna werd hun situatie er niet beter op. Onderdrukking en achterstelling waren hun deel. Grote rellen in 2004 – na een voetbalwedstrijd tussen het Koerdische al-Qamishli en het Arabische Deir az-Zour – hadden vele doden tot gevolg. En zolang Syrië officieel de Syrisch-Arabische Republiek heet, is voor hun duidelijk dat zij eigenlijk niet gewenst zijn.

Paaien van de Koerden …

Met de huidige opstand is het regiem er veel aan gelegen dat de Koerden zich niet (al te actief) bij de oppositie aansluiten. Bovendien is een verenigde oppositie een waar spookbeeld voor de machthebbers. Daarom ook benadrukken zij de leidende rol van de Moslim Broederschap in de opstand; deze beweging moet bij andere groeperingen zoveel weerstand oproepen dat de oppositie erdoor wordt verzwakt.

Op verschillende manieren probeert het regiem de schijn te wekken dat de Koerden wel degelijk een volwaardige bevolkingsgroep vormen binnen de Syrische staat en dat zij dus geen reden hebben zich bij de oppositie aan te sluiten.

• Maart 2011 woonden hoge Syrische overheidsfunctionarissen festiviteiten ter gelegenheid van het Koerdische nieuwjaar (nawruz) bij. De voorgaande jaren hadden de veiligheidstroepen nog de opdracht dergelijke bijeenkomsten te beletten, desnoods met geweld.

• Op 7 april kondigde Bashar al-Assad aan dat de Koerdische ‘vreemdelingen’ de Syrische nationaliteit zouden krijgen. Op grond van een eendaagse volkstelling (5 oktober 1962) in de provincie al-Hasaka hadden ongeveer 120.000 Koerden hun Syrische nationaliteit verloren en daarmee hun basale burgerrechten. De nakomelingen van deze ‘vreemdelingen’ (ajanib) werden eveneens als stateloos beschouwd, zodat het aantal ajanib de afgelopen jaren sterk is gestegen. Was het leven van de Koerden al moeilijk, dat van de ‘vreemdelingen’ was nog veel moeilijker.

• Op 20 april keerde Saleh Muslim Mohammed, leider van de PYD, terug; de autoriteiten knepen hierbij een oogje dicht. In het verleden had Muslim geregeld vastgezeten in Syrië. De laatste jaren was hij op de vlucht en hield hij zich hoofdzakelijk op in het min of meer vrije Koerdische Noord-Irak. Daags na zijn terugkomst had hij een bijeenkomst met vertegenwoordigers van de pers. De politieke veiligheidsdienst hield zich, zeer ongewoon in Syrië, hiervan afzijdig. Een dergelijke passiviteit kan eigenlijk alleen maar worden verklaard door een politiek besluit op het hoogste niveau.

Het regiem streeft er dus naar om ervoor te zorgen dat de Syrische Koerden niet al te actief worden in het binnenlandse verzet. Als de onderdrukking in de Koerdische gebieden net zo heftig wordt als in steden als Homs en Dera’a, is er een reële kans op een vluchtelingenstroom vanuit Koerdisch Syrië naar Koerdisch Turkije. Dit zou Syrië in directe confrontatie brengen met Turkije en dat land zou zich dan welhaast gedwongen zien het scenario van 1998 weer uit de kast te halen: dreigen met militair ingrijpen.

Aan de andere kant is Turkije niet happig op een Koerdische vluchtelingenstroom. Los van humanitaire en logistieke problemen die dit met zich brengt, is de Turkse regering er vooral voor bevreesd dat zich onder de vluchtelingen strijders van de PYD/PKK zullen bevinden.

Kortom, het regiem van Bashar al-Assad gebruikt een deel van de Koerdische bevolking om enerzijds het binnenlandse verzet te verdelen en om anderzijds druk op Turkije uit te oefenen datzelfde verzet niet te veel te steunen. Relatieve rust in de Koerdische gebieden kan de spanningen tussen Syrië en Turkije verminderen, terwijl het gedogen van de PYD het signaal afgeeft dat Syrië te allen tijde via deze partij de druk op Ankara kan vergroten.

… maar ook een harde hand

In meerderheid lijkt de Koerdische bevolking achter de opstand te staan en daarmee de Arabische broeders in het land te steunen. Uit wraak voor deze steun hebben de autoriteiten op 7 oktober 2011 Mish’al al-Tammu laten doden, een van de oprichters en de woordvoerder van de Koerdische Toekomstbeweging, een van de Koerdische partijen die zich bij de oppositie heeft aangesloten. In dit verband lijkt het nauwelijks relevant te zijn of de moord is gepleegd door het Syrische bewind of door de PYD.


Zo’n 100.000 mensen namen deel aan de begrafenisstoet in al-Qamishli, een uitzonderlijk hoog aantal; andere bronnen houden het op 50.000. Maar een week later was het aantal demonstranten al weer sterk gedaald, zelfs ondanks het feit dat de veiligheidstroepen twee demonstranten tijdens al-Tammu’s begrafenis hadden gedood.

De ‘terugkeer’ van de PYD kan voor een breuklijn binnen de Koerdische gemeenschap zorgen. Elke verzwakking van de oppositie is er een voor het bewind in Damascus.

De Koerden en de Syrische Nationale Raad

Met zijn politiek ten aanzien van de Koerden geeft het bewind in Damascus een duidelijke boodschap af: een ‘goede Koerd’ is een Koerd die zich verbindt met de officiële, door de autoriteiten goedgekeurde oppositie. Vanaf zijn terugkeer uit ballingschap is Saleh Muslim Mohammed inmiddels uitgegroeid tot een belangrijk lid hiervan.

In zijn verklaringen verzet de PYD zich tegen de Syrische Nationale Raad (SNC, de bundeling van oppositiegroepen, waarvan ook Mish’al al-Tammu lid was) die in zijn ogen te weinig ontvankelijk is voor het leed van de Koerden. De SNC wordt gedomineerd door de Moslim Broederschap en wordt gesteund door het westen en onder andere Saoedi Arabië. En de SNC heeft sterke banden met Turkije, het land van de Koerdische erfvijand waar Abdullah Öcalan nog steeds gevangen zit.

Met name het gegeven dat de (Arabische) Moslim Broeders de drijvende kracht van de Syrische oppositie zijn, is problematisch voor de niet erg religieuze Koerden. Door ‘Turkije’ en ‘Broederschap’ te benadrukken hoopt de PYD de overige Koerden af te houden van steun aan de ‘illegale’ oppositie. Ook het bewind in Damascus legt hier de nadruk op.

Hoewel vrijwel alle andere Koerdische partijen zich in het kamp van de ‘illegale’ oppositie bevinden, delen velen de bedenkingen van de PYD ten aanzien van de SNC. Met name de afhankelijkheid van gastland Turkije en de nadruk op Syrië als Arabisch land is hun een doorn in het oog (zie ook Syrisch Koerdistan).

Wat wil de PYD?

De ‘samenwerking’ met het regiem in Damascus betekent niet dat de PYD het regiem uit overtuiging en van harte steunt. Ook de PYD verafschuwt het regiem. Alleen probeert het te profiteren van de crisis waarin Syrië verkeert door zijn eigen programma ten uitvoer te brengen: de stichting van een autonome entiteit die de Koerdische gebieden in het noorden en noordoosten van Syrië moet beslaan.

Sinds de terugkeer van PYD-leider Saleh Muslim Mohammed in april 2011 is een aantal Koerdische scholen geopend, waar in het Koerdisch les wordt gegeven; ook wordt er niet opgetreden tegen het hijsen van de Koerdische vlag en het zingen van het Koerdische volkslied. Van groter belang is dat de PYD is begonnen met lokale verkiezingen die moeten leiden tot de oprichting van burgercomités. In oktober is een Raad van Westelijk Koerdistan (het Syrische deel van Koerdistan) in het leven geroepen.

Zo lijkt de PYD op twee scenario’s te hebben ingeschreven. Mocht het regiem van Bashar al-Assad overleven, dan staat het aan de goede kant. Hoewel natuurlijk nooit is uit te sluiten dat het regiem de organisatie op enig moment weer laat vallen. Mocht het regiem niet overleven, dan is de kiem voor een Koerdisch autonoom gebied reeds gelegd, en wel onder leiding van de PYD.

Een autonoom gebied onder leiding van de PYD of een met het onderdrukkende regiem verbonden PYD is niet direct wat de meeste andere Koerdische partijen voor ogen hebben. Vanuit deze tegenstelling binnen de Koerdische gemeenschap is veel van het onderlinge geweld in met name een stad als al-Qamishli te verklaren. De Syrische opstand met zijn vele breuklijnen heeft ook een breuklijn binnen de Koerdische gemeenschap gecreëerd.