De shabbiha: hulptroepen van het Syrische regiem

Het geweld dat het Syrische regiem gebruikt om de protestbewegingen in het land het zwijgen op te leggen, is in eerste instantie afkomstig van de veiligheidsdiensten. Die diensten worden steeds vaker bijgestaan door militante, met het regiem verbonden (misdaad)groeperingen onder de naam shabbiha. De shabbiha zijn gewelddadige beroepsmisdadigers die – niet in enige officiële capaciteit – nauw zijn gelieerd aan leden van de familie Assad en hun bondgenoten binnen het Syrische regiem. De belangrijkste leiders zouden neven zijn van Bashar al-Assad, Syriës president. De leden behoren tot de Alawitische gemeenschap, waartoe ook het grootste deel van de heersende elite behoort. Het geografisch zwaartepunt van de activiteiten van de shabbiha ligt dan ook in het noordwesten van Syrië, het hartland van de Alawieten, met als belangrijkste stad Latakia.

Korte geschiedenis

De shabbiha zou in de jaren tachtig van de vorige eeuw door de toenmalige president Hafiz al-Assad, vader van de huidige president Bashar, in het leven zijn geroepen als onderdeel van zijn strategie om de Syrische bevolking door middel van repressie onder de duim te houden. Een van de beruchtste bendes was verbonden met Hafiz’ broer Jamil en diens zoons Munzer en Fawwaz. Zij zouden zijn bewapend via militaire eenheden die onder bevel stonden van een andere broer van Hafiz, Rifaat. Deze laatste gaf bovendien leiding aan zijn eigen shabbiha-groep, die zijn invloed uitstrekte tot de Alawitische gemeenschap in Noord-Libanon.

Voor de opstand van 2011 hielden de shabbiha zich bezig met activiteiten die typisch zijn voor de zware misdaad, zoals afpersing, intimidatie, prostitutie, handel in wapens en gestolen auto’s. In de loop van de tijd werd dit uitgebreid met smokkel naar en uit Libanon (wapens, drugs, tabak). Ook gingen zij steeds vaker optreden als beschermers van leden van het regiem.

In de eerste jaren van hun bestaan was de directe bemoeienis van het regiem met de shabbiha beperkt; zij konden min of meer ongestraft hun gang gaan. Hiermee verdiende Hafiz al-Assad de loyaliteit van de leden. Dezen op hun beurt gedroegen zich als meesters van hun gebied, zolang zij het regiem geen schade berokkenden of ingingen tegen de belangen van hun ‘persoonlijke’ beschermheer.

Onderlinge strijd

De shabbiha ontplooiden hun Libanese activiteiten vooral in de Bekaa-vallei (een bolwerk van de Hizbollah, een belangrijke bondgenoot van Syrië in de regio). Hier stonden zij onder bescherming van de Syrische inlichtingendiensten, terwijl zij ‘juridisch’ gedekt werden door hun beschermheren binnen de heersende elite.

Shabbiha-groepen streden ook onderling om hun lucratieve praktijken te kunnen uitbreiden en hun smokkelroutes in stand te houden. Door de betrokkenheid van de hoogste politieke leiders bij de groepen kon de strijd niet zelden in mooiere termen worden voorgesteld dan deze in werkelijkheid was.

Toen aan het eind van de jaren negentig van de vorige eeuw in Libanon de shabbiha-groepen van een aantal minder prominente Assads werden aangepakt, werd dit door het regiem gepresenteerd als een campagne die deel uitmaakte van een hervormingsprogramma dat een eind moest maken aan georganiseerde misdaad. Voor deze campagne was Bashar al-Assad verantwoordelijk – de huidige president van Syrië en toentertijd zich als ‘stadhouder’ van Libanon voorbereidend op het presidentsschap dat nog door zijn vader werd uitgeoefend.

Op lokaal niveau werd het signaal afgegeven dat de shabbiha niet alles ongestraft konden doen. Fawwaz al-Assad, neef van Bashar, had in Latakia een straat voor zijn huis laten afsluiten, zodat hij zijn voortuin kon verbinden met het park aan de overkant. Dit zorgde voor veel verkeersoverlast. Nadat iemand zijn beklag hierover had gedaan bij Bashar, aarzelde die niet om zijn neef te dwingen de afsluiting ongedaan te maken. De smokkelpraktijken van Fawwaz’ broer, Munzer, werden daarentegen grotendeels ongemoeid gelaten.

De campagne maakte geen eind aan de activiteiten van de aangepakte shabbiha, hun werkterrein kwam nu meer in Syrië zelf te liggen. In 2006 doken beelden van beveiligingscamera's op waarop te zien is hoe Noemeer al-Assad (achterneef van Bashar en het zwarte schaap van de familie) met zijn shabbiha een bank in Damascus berooft. Hoewel hij na een schietpartij werd gearresteerd, ontsnapte hij kort daarop naar Latakia waar hij zijn leven ongestoord voortzette.

Veranderende rol en positie

Tot voor kort kon het min of meer onafhankelijke en ongeleide optreden van de shabbiha aanleiding geven tot slechts lichte wrevel bij de machthebbers. Maar de familie- en gemeenschapsbanden en de gedeelde belangen waren in het algemeen sterk genoeg om een werkbare relatie in stand te houden.

De shabbiha beschouwen Latakia en andere (kust)steden als hun terrein, waar ze hun gezag met harde hand afdwingen. Wetten gelden niet voor hun. Ook politiemensen die hun normale werk doen, ontsnappen niet aan hun gewelddadige optreden (zie bijvoorbeeld het filmpje van september 2010 van een verkeersagent die, volgens het bijschrift, door een lid van de shabbiha wordt mishandeld).

Met het uitbreken van de Syrische opstand in maart 2011 verandert de rol en positie van de shabbiha. Zij zien de protesten in eerste instantie nog als het tarten van hun lokale autoriteit waartegen zij hard moeten optreden. Ooggetuigen melden echter steeds vaker – met name vanuit noordwestelijke steden als Latakia, Banyas en Tartous, maar ook vanuit steden buiten het Alawitische hartland als Homs en Dera’a – dat knokploegen die aan de kant van de veiligheidsdiensten hard optreden tegen demonstranten, hoogstvermoedelijk behoren tot de shabbiha; vaak valt de naam van Noemeer al-Assad hierbij.


Ook militairen die schietbevelen van hogerhand weigeren uit te voeren of slechts in twijfel trekken, behoren tot de slachtoffers van de shabbiha. Zo zouden half juni tijdens de gevechten in en bij Jisr al-Shughour (vlakbij de Turkse grens) 120 leden van de veiligheidstroepen zijn gedood door, in de woorden van het regiem, ‘gewapende bendes’.

Naarmate de protesten ook in steden als Latakia steeds grotere vormen aannemen, wordt het voor de knokploegen steeds moeilijker op eigen kracht ‘orde op zaken te stellen’. Zij stellen zich meer en meer in directe dienst van het regiem als een soort paramilitaire huurlingen. En dit verklaart waarom zij nu ook buiten het Alawitische hartland worden gesignaleerd.

Gebruikt door het regiem

De shabbiha hebben binnen het regiem geen officiële status. Wanneer zij op demonstranten schieten of op hen inslaan, kunnen de machthebbers hun handen in onschuld wassen. Omdat de shabbiha vaak niet van demonstranten zijn te onderscheiden, of zich volgens sommige berichten zelfs voordoen als Moslim Broeders, schrijft het regiem hun misdaden toe aan demonstranten. En daarmee heeft het een voorwendsel om extra hard in te grijpen.

Het feit dat de shabbiha vrijwel allen Alawieten zijn, maakt dat de soennieten (de grootste bevolkingsgroep van Syrië) zich tegen deze bevolkingsgroep als geheel keert. Begrijpelijk, maar het overgrote deel van de Alawieten maakt geen deel uit van de Assad-clan en/of de shabbiha. Ook zij behoren tot het achtergestelde en onderdrukte deel van de bevolking.

Deze Alawieten gaan zelf geleidelijk ook meedoen aan de protesten, evenals, naar het zich laat aanzien, andere bevolkingsgroepen die tot nu toe het regiem leken te steunen,. Voor de Syrische oppositie is het dan ook zaak om dit deel van de bevolking verder aan haar kant te krijgen. Zo niet, dan komt een door velen gevreesde sektarische strijd à la Irak of Libanon een stap dichterbij. Ironisch genoeg zou dit ook betekenen dat de oppositie dan juist haar tegenstander zou hebben versterkt.

Enkele kanttekeningen

Hoewel het Syrische regiem al jaren een zeer slechte naam heeft op het gebied van repressie van de eigen bevolking en de vrije nieuwsvoorziening, mag de berichtgeving van de oppositie – voor een groot deel via sociale media en voor een deel klakkeloos overgenomen door westerse verslaggevers die zich noodgedwongen buiten Syrië bevinden – niet altijd voetstoots voor waar worden aangenomen. Van heel wat filmpjes is inmiddels aangetoond dat deze niet laten zien wat de bijgevoegde tekst beweert. Het zijn echt niet alleen vrijheidslievende jongeren die kunnen omgaan met internet en sociale media.

Ook de rol van de Moslim Broederschap is niet altijd duidelijk. In ieder geval is niet iedere geweld gebruikende Moslim Broeder een verklede shabbiha.

Al naar gelang de bron wordt het aantal leden van de shabbiha extra laag of hoog gegeven: ‘schattingen’ lopen uiteen van 5.000 tot wel 60.000. Sommige leden hebben wapentraining gekregen van Libanese Hizbollah-strijders en/of Iraanse Revolutionaire Gardisten. Er zijn ook berichten dat deze groeperingen zelf actief meedoen in het onderdrukken van de protesten, anderen ontkennen dit juist ‘omdat de shabbiha met zovelen zijn’.

International Crisis Group stelt in een voetnoot bij zijn publicatie “Popular Protest in North Africa and the Middle East (VII): The Syrian Regime’s Slow-Motion Suicide” (Report No. 109, 13 July 2011, p. 10, n90) dat het onduidelijk is of de shabbiha nog wel bestaan. Het lijkt er dan op dat de term nu in een algemene betekenis wordt gebruikt als “anyone who is seen as serving the regime in any capacity”.

Het is in ieder geval niet moeilijk vast te stellen dat er over en weer sprake is van verkettering, desinformatie en beïnvloeding. Regiem en oppositie doen er alles aan om elke daad van de tegenstander negatief uit te leggen, ook als daar objectief geen reden voor is.