Afrika als landbouwgrond voor rijkere landen

Voedselzekerheid is net zo'n belangrijk thema als energiezekerheid en klimaatverandering. Deze thema's zijn ook met elkaar verweven. De voedselcrisis van 2008 ontstond door een combinatie van mislukte oogsten en de concurrentie met biobrandstoffen. Door de hogere olieprijzen stegen ook de prijzen voor kunstmest en de bewerking van land. Veel exporteurs van landbouwproducten legden tijdelijk de export stil, zoals bijvoorbeeld Thailand deed voor rijst.

Demografische ontwikkelingen

In 2008 kwamen drie crises bij elkaar: energiecrisis, kredietcrisis en voedselcrisis. De nog steeds groeiende wereldbevolking en bredere verdeling van welvaart heeft een bepalend effect op de omgang met beschikbare hulpbronnen, water, energieverbruik en voedsel. De demografische afdeling van de Verenigde Naties (VN) verwacht dat de wereldbevolking reeds het aantal van 7 miljard bereikt in 2012, terwijl dit aantal doorstijgt naar 9 miljard in 2050. Deze stijging vindt plaats ondanks de aanname dat de vruchtbaarheid wereldwijd zal dalen van 2,56 kinderen per vrouw naar 2,02. In het rapport van 11 maart 2009 schreef de VN dat de helft van de groei van de wereldwijde bevolking plaats zou vinden in slechts negen landen: Bangladesh, China, Congo, Ethiopië, India, Nigeria, Pakistan, Tanzania en de Verenigde Staten. De VS is tevens het grootste immigratieland. Ondanks de verwachte bevolkingsgroei veroudert de wereldbevolking als geheel. Daarnaast voorziet de VN in een groot aantal Westerse landen een krimpende bevolking, waaronder Italië, Japan, Rusland en Zuid-Korea.

Azië en het Midden-Oosten op jacht in Afrika

De groei van de wereldbevolking zal resulteren in een blijvende opwaartse druk op de voedselprijzen. De kredietcrisis heeft die ontwikkeling een tijdelijke halt toegeroepen, maar diverse landen bereiden zich voor op een verdergaande stijging in de toekomst. Steeds meer dichtbevolkte Aziatische landen en onvruchtbare woestijnstaten in het Midden-Oosten zijn op zoek naar goedkope grond in ontwikkelingslanden om voedsel te produceren. De wereldwijd stijgende voedselprijzen in 2008 sterkten deze landen, die rijk zijn door de handel in onder meer olie maar arm zijn aan landbouwgrond, in het besef dat zij hun voedselvoorziening moeten veiligstellen. Zij komen daarbij uit in Afrika, waar nog veel en goedkope grond is.

Land grab

Volgens het International Policy Research Institute (IFPRI) in Washington D.C. hebben ontwikkelingslanden tussen 2006 en 2009 al 15 tot 20 miljoen hectare landbouwgrond aan rijkere landen verpacht. Ter vergelijking: dat is gelijk aan de totale landbouwoppervlakte van Frankrijk. Deze "land grab," zoals het Britse International Institute for Environment and Development (IIED) het noemt, brengt de arme landen weliswaar de hoognodige buitenlandse investeringen, maar kan leiden tot gedwongen onteigeningen, ecologische verstoringen en ironisch genoeg, voedseltekorten. Volgens voorstanders leidt het uitbesteden van de voedselproductie tot de broodnodige extra investeringen, waardoor meer zaden, kunstmest en machines beschikbaar komen.

Staatsgreep in Madagascar

De Food and Agriculture Organization (FAO) van de VN en het IFPRI constateren echter dat de meeste deals tot nu toe werden afgesloten tussen staten onderling. Ook worden de investeringen gedaan door investeringsmaatschappijen en (semi)overheidsbedrijven. Als gevolg hiervan zijn contracten meestal niet transparant en worden kleinere boeren onteigend zonder compensatie. Deze handelswijze heeft bijvoorbeeld begin 2009 geleid tot een staatsgreep in Madagascar. Het Zuid-Koreaanse bedrijf Daewoo Logistics kwam in 2008 met de toenmalige regering van president Ravalomanana overeen dat voor een periode van 99 jaar in totaal 1,3 miljoen hectare land zou leasen. Dat is ongeveer net zoveel als eenderde van de oppervlakte van Nederland.

Daewoo Logistics

Daewoo Logistics wilde ongeveer driekwart van het land gebruiken voor de verbouwing van maïs, de rest voor palmolie. Hiermee wilde het bedrijf na de voedselcrisis van 2008 een deel van de voedselzekerheid van Zuid-Korea veiligstellen. Een deel van de productie zou ook gebruikt kunnen worden voor biobrandstof. Oppositieleider Andry Rajoelina beschuldigde de Aziaten van herkolonisatie en zou de president Madagascar uitleveren. Ravalomanana verdedigde de deal met Daewoo Logistics: "Dit bedrijf kan eindelijk de plattelandsontwikkeling brengen die we altijd wilden. Ze bouwen wegen, leggen elektriciteit aan en zorgen voor 40.000 arbeidsplaatsen. Het is een locomotief die de trein van ontwikkeling verder zou trekken." Het mocht niet baten. De bevolking van Madagascar kwam in opstand. Ravalomanana nam de wijk naar Zuid-Afrika en Rajoelina kwam als president van de door het leger gesteunde "Haute Autorité de la Transition" aan de macht. Hij blies de deal met Daewoo Logistics meteen van tafel.

Andere voorbeelden van projecten

Daewoo Logistics is nog steeds actief in Madagascar, maar dan onder een lokale naam: Madagascar Tsaka Sarlu. Het Indiase Varun heeft in Madagascar een deal gesloten voor het bewerken van 500.000 hectare grond voor graan, maïs en rijst. Maar in tegenstelling tot de deal met Daewoo Logistics is het grootste deel voor de lokale markt bestemd. In het westen van Madagascar, nabij de stad Morandava, ligt een enorme suikerrietplantage van 6.000 hectare, die volledig door een Chinees bedrijf wordt geleid. In bijvoorbeeld Congo heeft China het recht verworven om maar liefst 2,8 miljoen hectare palmolie te verbouwen voor biobrandstoffen. De Verenigde Arabische Emiraten hebben een akkoord met Soedan gesloten voor het verbouwen van 400.000 hectare tarwe. Saudi-Arabië heeft weer USD 100 miljoen geïnvesteerd in Ethiopië om er gerst, rijst en tarwe vandaan te halen. De laatste deal leverde kritiek van de FAO, omdat Ethiopië zelf voedselhulp ontvangt van de VN. De Senegalees Jacques Diouf, directeur-generaal van de FAO noemde een aantal van deze projecten "neokoloniaal."

Zie ook de special Energiezekerheid en Peak Oil.