Émile Durkheim: Visie op religie en wetenschap

Opgegroeid in een streng Joods gezin, wilde hij net als zijn vader rabbijn worden. In de loop van zijn puberteit werd hij echter ongelovig, waardoor de ambitie verdween. Ondanks dat bleef het verschijnsel godsdienst hem zijn leven lang fascineren. Zijn meesterwerk ‘Les formes élémentaire de la vie réligieuse’, is daar dan ook aan gewijd. Wat was Durkheims visie op religie en hoe verhield religie zich tot wetenschap?

• Functie van religie in de maatschappij
• Secularisering en anomie
• Religie en wetenschap

---

Émile Durkheim werd in 1858 geboren in Frankrijk. Hij kwam van een lange lijn devote Joden, zowel zijn vader, grootvader en overgrootvader waren rabbijnen. Durkheim wordt beschouwd als de grondlegger van de sociologie in Europa. Hij was de eerste die met een academische blik naar de samenleving keek. Dit zorgde voor vele conflicten met het Franse academische systeem. Desondanks heeft hij de sociologie weten door te drukken tot een erkende academische studie, daarbij werd hij de eerste officieel erkende socioloog in Europa.

Functie van religie in de maatschappij

Durkheim geeft een verklaring voor het ontstaan van religie. Mensen voelen een kracht buiten hen, die hun dwingt om dingen te doen. Ze zien niet in dat de maatschappij deze kracht uitoefent, omdat dit te complex is. Zolang de wetenschap deze kracht niet verklaart, moeten de mensen deze kracht zelf verklaren. Dit doen zo door het toe te wijzen naar het bovennatuurlijke. Op deze manier wordt religie geboren.
Durkheim stelt dat religie geen ware kennis uitdrukt, maar wel belangrijk is voor het goed functioneren van de maatschappij. Zij kan zorgen voor verbondenheid en overeenstemming onder mensen. Religieuze rituelen ziet Durkheim als een manier om bepaalde maatschappelijke verhoudingen te bevestigen in het individu. Hij stelt dat mensen rationeel zijn, doordat ze zich door dwangmatige begrippen laten beheersen. Die begrippen worden in elke samenleving middels rituelen opgelegd en beïnvloeden daardoor het uiteindelijke handelen. Religie kan dus tegemoet komen aan de behoefte van een samenleving om uiting te geven aan gemeenschappelijke gevoelens en ideeën. Dit kan in de vorm van bijeenkomsten, om te vieren of te herdenken. Durkheim stelt dat we ons in een overgangsfase bevinden. Religie spreekt ons steeds minder aan, we kunnen er niet meer warm voor lopen. Toch is er nog niets ontstaan dat de plaats van religieuze rituelen zou kunnen innemen. We leven dus in een tijd van onzekerheid. Volgens Durkheim zullen andere ideeën opkomen, die de leidraad van de religie zullen vervangen. Hierdoor ontstaat een nieuwe ideale wereld met hernieuwd enthousiasme. Om de gedachte achter deze nieuwe ‘religie’ levend te houden, zullen de nieuwe ideeën herdacht en gevierd worden.

Hij noemt de Franse Revolutie ter illustratie: tijdens deze Revolutie werd een geheel aan feest- en herdenkingsdagen ingesteld. Deze werden echter snel weer afgeschaft, volgens Durkheim door de reeks tegenslagen en teleurstellingen die volgden op het enthousiasme van de Revolutie. Niettemin stelt Durkheim dat deze vieringen als een voorbeeld kunnen worden gezien van de mens die nieuwe ideeën over het leven ontwikkeld. Hij stelt ook dat de tijd waarin we leven invloed heeft op de manier waarop de maatschappij is ingericht. Dit was ook een inspiratie voor zijn eigen filosofische ideeën. Hij leefde in een periode waarin de maatschappij enorm aan het veranderen was. Denk maar aan de Industriële revolutie, de Franse revolutie, de opkomst van de arbeiders en de verdwijning van de invloed van de adel en de geestelijkheid.

Secularisering en anomie

Door de secularisering ontstaat er anomie. Hiermee bedoelt hij dat door de secularisering, de religie steeds minder invloed heeft, waardoor de zingeving en samenhang verdwijnen. Durkheim stelt dat de wetenschap superieur is aan de religie, ook om de samenleving op te baseren. Toch gaat er met de secularisatie waardevolle religie verloren. De religie, die de wereld begrijpelijk maakt en waardoor verbanden gehandhaafd worden. Doordat de religie steeds minder invloed heeft, verdwijnt de gemeenschappelijke moraal. Dit zorgt voor conflicten. Durkheim is een descriptieve filosoof. Hij houdt zich bezig met het bestuderen en het beschrijven van de moraal, maar hij neemt hierbij zelf geen moreel standpunt in.

Religie en wetenschap

Religie bestaat niet alleen uit handelen, uit rituelen en feestdagen. Zij bestaat ook uit voorstellingen, uit ideeën over hoe de wereld in elkaar zit. Durkheim meent dat rede en religie niet zoveel van elkaar verschillen als we op het eerste gezicht zouden denken. Rede en religie proberen beiden verbanden te leggen, te systematiseren. Ze houden zich beiden bezig met dezelfde onderwerpen: mens, natuur en samenleving. De wetenschap is volgens Durkheim wel een stuk kritischer, maar dit is niet voldoende om rede en religie te scheiden. Rede is een soort vervolmaking van religie en dus is het logisch dat de rede de religie langzamerhand vervangt.

Durkheim verwacht dat de wetenschap steeds meer controle en kritiek uit zal oefenen op de religie. De wetenschap betwist niet het bestaan van religie, maar haar neiging om dogma’s op te stellen om het leven te verklaren. De wetenschap heeft echter nog geen antwoord op alle vragen die te maken hebben met het leven. De religie kan hier een rol spelen door de gaten in de wetenschap op te vullen.