Oud worden, een last of een zegening?

Is oud worden iets ellendigs, een neerwaartse spiraal die alleen maar ongemakken met zich brengt? Of kunnen we van deze levensfase nog genieten en hoe dan wel? Sinds mensenheugenis zijn dit universele vragen. In dit artikel lees je hoe filosofen uit de oudheid dachten over de ouderdom, de ermee gepaard gaande ongemakken en tenslotte de dood.

De troost van filosofie

Het leven is onlosmakelijk verbonden met de dood. Als er iets zeker is in ons leven, is het wel dat we zullen sterven. Toch stribbelen we tegen, wat ons weer niet gelukkig maakt. Maar het is wel zo dat we alleen maar sterven, omdat we geleefd hebben. Als we niet geleefd hebben, hoeven we niet te sterven, maar dan heb je ècht niks! In onze maatschappij wordt de ouderdom met al haar gebreken vaak gezien als een tweederangs hoedanigheid. Maar zoals altijd zit alle narigheid tussen de oren. De knop moet om. De klassieke filosofen hadden daarover ook zo hun gedachten en niet zelden vertrouwden zij die toe aan het papier om zichzelf of een dierbare vriend te troosten. Van Cicero is bekend dat hij zijn boek "De kunst van het oud worden" schreef aan het einde van zijn leven, toen hij zich oud en ellendig voelde en politiek buiten spel stond. Dit boek was niet in de laatste plaats bedoeld als troost voor hemzelf. In hoeverre de "klassieke jongens" zich door hun eigen gedachten en/of geschriften daadwerkelijk getroost voelden, is niet bekend. Het is altijd nog zo dat de beste stuurlui aan wal staan (of is het aan de oever van de Styx?).

De voordelen van de ouderdom

Epicurus zegt dat niet de jongeling gelukkig is te prijzen, maar juist de grijsaard. Want als grijsaard kom je in de veilige haven van de ouderdom, terwijl je als je jong bent heen en weer geslingerd wordt tussen allerlei inzichten.

Seneca vindt dat iedere leeftijd zo zijn genoegens kent; of sterker nog: geen behoefte meer hebben aan genoegens, dat is pas zalig. Bovendien zegt Seneca dat het onzin is om te denken dat alleen oude mensen de dood voor ogen hebben. Jonge mensen hebben net zo goed de dood voor ogen "omdat we niet worden opgeroepen volgens het bevolkingsregister". En hoe oud je ook bent, je mag er altijd nog wel een dag bij verwachten. Je gaat slapen met een goed geweten en denkt: "Ik heb geleefd". Komt er nog een volgende dag, dan is dat een cadeautje en dan moet je blij zijn om deze winst.

Cicero zegt dat de ouderdom geen vormen van genot kent waar je nog speciaal naar verlangt. En dat is zijns inziens een luxe. Want als je niet aan overladen tafels zit en je een ongans eet en drinkt, heb je ook geen last van de gevolgen daarvan, zoals daar zijn dronkenschap, slechte spijsvertering en slapeloosheid. Geen overmatige banketten dus, maar wel een eenvoudig samenzijn, waarbij het plezier culmineert in goede gesprekken. Genieten is ook mogelijk op je oude dag, als je geleerd hebt te relativeren en zoveel geniet als voldoende is.
Bovendien stelt hij dat niet alleen oude mannen soms tobben met hun gezondheid, maar dat ook jongeren daaraan niet ontkomen. Het gaat erom dat je tegen de oude dag vecht als tegen een ziekte. Je lifestyle moet erop gericht zijn om op krachten te komen en niet om je krachten tegen te werken. Alles met mate zouden wij zeggen.
Cicero is vol lof voor het boerenbestaan, wat in zijn ogen dicht bij het leven van een wijze komt. Geen gelukkiger oude dag dan die gevuld met boerengenoegens.

Omgaan met pijn en verlies

Epicurus, die zelf met pijnen in blaas en ingewanden op zijn sterfbed lag, schrijft dat hevige pijnen nooit van lange duur kunnen zijn, omdat ze weldra het leven opheffen en daardoor ook zichzelf. En anders worden zij minder hevig. Hij zegt daarmee eigenlijk dat iedere pijn gering is, omdat heftige pijn kort duurt en langdurige pijn zwak van kracht is. De langdurige ziekten hebben meer ogenblikken van verlichting dan van smart.

Dat bevestigt Seneca: het toppunt van de pijn bereikt vanzelf zijn eind. De natuur heeft het zo ingericht dat pijn of draaglijk of kort is. Volgens hem komt de ergste pijn voor in de magerste lichaamsdelen, maar zouden die lichaamsdelen juist door de pijn het gevoel voor pijn verliezen.
Seneca schrijft aan zijn vriend Lucilius, als die ziek is, wat hemzelf tijdens een ziekbed tot troost was: studies in de filosofie èn de genegenheid van vrienden. Want, zo stelt hij, je gaat niet echt dood als je vrienden je overleven. Je geeft dan niet de geest, maar je geeft je geest dan aan je vrienden over.

De dood

Plinius geeft in zijn boek Naturalis Historia aan dat de tijd van verval wel degelijk tot het leven wordt gerekend en dat de natuur ons mensen niets beters heeft gegeven dan een korte levensduur. Toch roepen we volgens hem nooit harder om de dood dan juist tijdens de oude dag, wanneer we geconfronteerd worden met zoveel gevaren, ziektes, angsten en zorgen. Hij komt tevens met een serie voortekens van de dood, waarvan de aanblik van de ogen en de neus, het voortdurend op de rug liggen en ongelijkmatige polsslag de meest betrouwbare aanwijzingen zijn. Een gewaarschuwd mens telt voor twee. Plotselinge sterfgevallen zijn volgens hem het hoogste geluk in het leven.

Epicurus vindt doodleuk dat de dood ons niet aangaat, omdat deze buiten onze gewaarwording valt. Daarmee bedoelt hij dan wel de "eigen dood", want de dood van anderen valt wel degelijk binnen onze gewaarwording.

Ook Cicero is van mening dat de dood helemaal geen aandacht verdient, als hij de ziel uitdooft. En mocht het anders zijn, dan moet de dood onze ziel toch ergens naar toebrengen, wat aan de dood de status van wenselijkheid verleent. Cicero acht het wenselijk voor een mens om uit te doven als zijn tijd daar is, omdat de natuur nu eenmaal voor alles een bepaalde maat heeft, dus ook voor het leven. Ouderdom is als een slotbedrijf van een toneelstuk. Genoeg is genoeg; het moet niet gaan vervelen. Juist wijze mensen sterven in berusting, terwijl domme mensen dat met tegenzin doen.

Seneca is het daarmee roerend eens. Je moet je spiegelen aan een mens, die niet met tegenzin sterft, ondanks dat hij graag leeft. Je houdt dan de eer aan jezelf; je wordt er niet uitgegooid, maar je gaat weg. Een wijze doet namelijk nooit iets tegen zijn zin. Het is dom om verbaasd te zijn als je stervensdag is aangebroken. Je moet je er psychisch op instellen dat er ergens een grens is; je moet niets uitstellen en je komt geen tijd tekort, als je iedere dag weer de rekening met het leven vereffent. Met die zekerheid en gemoedsrust kun je erom lachen, of je nu nog een dag of een eeuw te leven hebt.

Dat zegt ook Marcus Aurelius, dat je het niet belangrijk moet vinden of je morgen of over ik weet niet hoeveel jaren sterft. Je kunt hier leven zoals je denkt te leven als je eruit stapt. Als je dat niet toegestaan wordt moet je eruit stappen, maar doe dan niet alsof je iets ergs overkomt.

En dit is wel een leuke uitsmijter van Epictetus: "Je bent een kleine ziel, die een lijk meezeult".