Zoektocht naar objectiviteit

Het ‘Sapere aude!’, oftewel ‘durf na te denken!’ van Immanuel Kant kan worden gezien als het motto van de Verlichting. Men kan deze stroming zien als een periode in de geschiedenis waarin rationaliteit centraal stond, maar men kan de Verlichting ook zien als een oneindig proces. “Have courage to use your own understanding! Kant believes that the masses have not yet developed to the point where they can make use of this advice; hence, we do not live in an enlightened age but rather in an age of Enlightment” (Hollinger,1994). Naar mijn mening geld dit nog steeds en kan de Verlichting worden gezien als een proces, een proces waarbij gezocht wordt naar objectiviteit en waarheid met als doel vooruitgang van de mens.

'Folk Enlightment'

In de recensie van het door Dan Hind geschreven boek ‘The threat to Reason’ worden er een aantal complexe zaken te simplistisch voorgesteld. De eigentijdse verlichting (Folk Enlightment) wordt door Hind voorgesteld als één en dezelfde partij gevormd door ‘kapitalisten die niet aan zelfonderzoek doen, wetenschappers die zonder op de vingers gekeken te worden, ongeremd hun gang kunnen gaan en tegenstanders van de religieuze fundamentalisten, gebedsgenezers, homeopaten en postmodernisten’. Deze samenvoeging van meerdere partijen tot één en dezelfde partij met als label de ‘Folk Enlightment’is naar mijn mening onjuist omdat men niet simpelweg een voorstander of tegenstander is van de Verlichting. De Verlichting is een proces waarbij meerdere partijen in verschillende contexten op zoek zijn naar objectiviteit en waarheid met als doel vooruitgang van de mens.

‘Occulte Verlichting’

Hind stelt dat de opwinding over alternatieve geneeswijzen slechts een gemakkelijk excuus is om de misstanden in de geneesmiddelenindustrie met zijn enorme commerciële belangen en zijn patenten niet onder ogen te hoeven zien. De geneesmiddelenindustrie zou als de ‘partij van de rede’ een bedreiging zijn voor de geest van de Verlichting, omdat er niet helemaal redelijk zou zijn gehandeld. Hind onderschat echter de culturele en sociale krachten die invloed uitoefenen op de geneesmiddelenindustrie (of andere kapitalistische bedrijven). Daarnaast spreekt Hind over de ‘occulte Verlichting’, waarin de wetenschap ongeremd zijn gang kan gaan zonder op de vingers gekeken te worden. De wetenschap wordt hier voorgesteld als een kracht waarbinnen geen onenigheid bestaat en sprake is van één waarheid, terwijl de kracht van wetenschap juist ligt in de eeuwigdurende kritiek die wetenschappers op elkaar hebben. Men kan misschien stellen dat de wetenschap ongeremd zijn gang kan gaan zonder op de vingers gekeken te worden, maar dit betekent niet dat opvattingen en theorieën van wetenschappers kritiekloos worden overgenomen door andere wetenschappers. Zoals ik al eerder in deze paper stelde, kan de Verlichting worden gezien als een proces, waarbij opvattingen en theorieën van wetenschappers worden veranderd en bijgesteld door andere wetenschappers. Dit sluit aan bij de ideeën van Karl Popper en zijn falsificatie methode, waarbij een sceptische attitude ten opzichte van de waarheid centraal staat: “the falsificationist method rests upon the assumption that the demarcation criteria between what is science and what is pseudo-science rests upon whether the statement involved is testable or not, rather that whether it is true or false” (Smith, 1998). De focus op weerlegging van hypotheses in plaats van bevestiging zorgt ervoor dat wetenschappers kritischer nadenken over wat ze aan het doen zijn.

'Wikipedia-model'

Bas Heijne (2007) schrijft in de recensie: “Hinds model voor een ware Verlichting zou je het Wikipedia-model kunnen noemen; iedereen gaat in de publieke ruimte vrij op zoek naar kennis, iedereen draagt zijn steentje bij, men wordt aangevuld, tegengesproken of gecorrigeerd door anderen. Het resultaat is kennis die niet gekleurd is, die dicht in de buurt komt van de waarheid.” Een desbetreffend systeem zou vanuit het positivisme niet gerechtvaardigd kunnen worden als men bijvoorbeeld de nadruk legt op het onderscheid tussen feiten en waarden, wat kenmerkend is voor het positivisme. Het ‘wikipedia-model’ mist dit onderscheid, want waarden worden niet systematisch en/of methodisch onderscheidden van feiten. Het ‘wikipedia-model’ zal ook naar mijn mening niet gezien kunnen worden als een model voor een ‘ware Verlichting’.