Geografie: Nationale tijd in Nederland vanaf 1909

Pas op 1 mei 1909 kent men in Nederland een nationale tijd. Vanaf toen gold de middelbare zonnetijd van Amsterdam. Daarvoor kende men lokale tijden en in sommige plaatsen zelfs verschillende tijden. Dit heette de zogenaamde plaatselijke ware tijd. Door schaalvergroting en integratie was een nationale tijd noodzakelijk. Tijdens de Duitse bezetting van Nederland werd de Midden Europese tijd ingevoerd. Deze bleef na de oorlog gehandhaafd.

Plaatselijke ware tijd

De plaatselijke ware tijd (zolang de klokken tenminste goed liepen) was eeuwenlang van kracht. Klokken en kettinghorloges werden gelijk gezet m.b.v. een zonnewijzer. Bij de hoogste zonnestand stond de zonnewijzer op 12 uur. Dat was in het oosten van Nederland eerder het geval dan in het westen. Daarom liepen de klokken in het oosten voor.

Plaatselijke middelbare tijd

De aarde draait onregelmatig om haar as. Dus de tijd tussen twee passages van de meridiaan die elkaar opvolgen is niet gelijk. Volgens een vast jaarcyclus variëren de dagen maximaal een half uur. Om te vermijden dat de klok steeds bijgesteld moest worden nam men de plaatselijke middelbare tijd aan.

Zonale tijd

Alle klokken worden geregeld naar de middelbare tijd van één arbitrair gekozen meridiaan. Lokale tijden zijn dan vervangen door regionale tijden.

Nederland: van plaatselijke ware tijd via plaatselijke middelbare tijd naar zonale tijd

Tot de 19de eeuw was er de plaatselijke ware tijd. Sommige steden namen de plaatselijke middelbare tijd aan. Dit leidde tot verwarring. Zo was het in Amsterdam in februari een kwartier later dan in Haarlem en in november een kwartier vroeger.

Verzoek over te gaan tot plaatselijke middelbare tijd

De ministers van Binnenlandse Zaken vroeg in de periode 1835-1836 aan de belangrijkste steden om de plaatselijke middelbare tijd in te voeren. Maar niet alle steden voldeden aan dit verzoek (het gebeurde alleen in Holland, Friesland en Utrecht). In Drenthe lag het aan onkunde, in Brabant aan onverschilligheid, en in Zeeland vroeg men zich af wat het nut voor de samenleving was. In almanakken werd melding gemaakt van de verschillen.

Spoorwegen en telegraafdiensten

De spoorwegen en telegraafdiensten dwongen een nationale tijd af. Er was meer ordening nodig. Maar de invoering ervan verliep wel chaotisch. Op 1 mei 1892 gingen de spoorwegen over van de Amsterdamse naar de Greenwichtijd onder druk van de Duitse spoorwegen die meer eenheid wilde hebben in Europa. De klokkentijd in Nederland kreeg toen een internationale dimensie (schaalvergroting en integratie). Ook de post- en telegraafdienst gingen over op de Greenwichtijd.

In 1892 waren er drie soorten tijden:

1. een West Europese tijd van de spoorwegen;
2. een Amsterdamse tijd;
3. een lokale tijd (door tramondernemingen).

Invoering van één tijd op 1 mei 1909

Op 1 mei 1909 werd de middelbare tijd van Amsterdam ingevoerd als de nationale tijd van Nederland. Dit was een compromis tussen de voorstanders van de Midden Europese tijd en die van een West Europese tijd. De spoorwegen en de telegraafdiensten moesten hun tijd dus weer aanpassen.

Op 1 juli 1932 werd de tijd van de vijfde meridiaan oosterlengte over Woudrichem ingevoerd

Op 1 juli 1937 paste Nederland haar nationale tijd aan aan die van West Europa door de tijd van de vijfde meridiaan oosterlengte over Woudrichem te gebruiken. Deze tijd verschilde 20 minuten van de West Europese tijd en 40 minuten van de Midden Europese tijd.

Op 16 mei 1940 werd de Midden Europese tijd ingevoerd

Tijdens de Duitse bezetting van Nederland werd de Midden Europese tijd ingevoerd. Deze bleef na de oorlog gehandhaafd.

Meer lezen over geografie? Ga dan naar mijn special over Geografische verkenningen.

Lees verder

• Tijdsverschil tussen Nederland en andere landen
• Sjabbat tijden voor het Joodse jaar 5773 (2012-2013)