Omstreden complottheorieën: Moord in het Vaticaan

Karol Wojtyla, beter bekend als Johannes Paulus II, was 27 jaar hoofd van de rooms-katholieke kerk en werd daarmee één van de langst regerende pausen uit de geschiedenis. Het pontificaat van zijn voorganger, Albino Luciani echter, ook wel Johannes Paulus I geheten, duurde slechts 33 dagen. Deze 65-jarige bescheiden kerkvorst, die zich eind augustus 1978 tegen de traditie in niet liet kronen en de 'lachende paus' werd genoemd, stierf zeer onverwacht. En dat is volgens velen geen zuivere koffie.

De dood van paus Johannes Paulus I

Als zuster Vincenza op vrijdag 29 september 1978, zoals elke morgen, op de slaapkamerdeur van paus Johannes Paulus I klopt met de groet: 'Goedemorgen, Heilige Vader' en er komt geen antwoord, probeert ze het een kwartier later nog eens. Als er weer geen reactie komt gaat ze naar binnen en vindt de paus rechtop in bed zitten. Hij heeft zijn bril nog op, in zijn handen een paar velletjes papier en zijn gezicht vertoont een grimas. De paus is overleden en zo te zien was het een pijnlijke dood. Eén van de mensen die onmiddellijk gealarmeerd wordt is kardinaal Jean Villot, de staatssecretaris van het Vaticaan. Deze begint meteen allerlei spullen weg te halen: het flesje met het geneesmiddel dat de paus tegen lage bloeddruk slikte, de papieren die hij aan het lezen was toen hij stierf, zijn bril en zelfs zijn pantoffels. Daar zou volgens sommige aanwezigen braaksel op hebben gezeten. Maar Villots opruimwoede gaat verder. In de loop van de dag worden alle 19 pauselijke vertrekken (zie afbeelding rechts) ontdaan van alles wat eraan zou kunnen herinneren dat Albino Luciani ooit hoofd van de rooms-katholieke kerk was.

Geruchten rond de doodsoorzaak

Ondertussen heeft het Vaticaan bij monde van kardinaal Villot bekendgemaakt dat paus Johannes Paulus op 28 september rond 11 uur 's avonds aan een hartaanval is bezweken. Maar de dokter die deze haastige diagnose stelt ziet de paus voor het eerst en weet niets van zijn medische geschiedenis. Bovendien wordt er geen lijkschouwing verricht. Ten koste van alles moet verhuld worden dat de paus vermoord is. Het wapen: een halve theelepel digitalis, een stof die hartritmestoornissen kan veroorzaken, in zijn medicijn. Maar wie was de moordenaar? En wat was zijn motief?

De verdachten

Kardinaal Jean-Marie Villot is een belangrijke verdachte. De nieuwe paus wilde de bezem door het Vaticaan halen en dat zou Villot zijn baan gekost hebben. Zo stond het ook in de aantekeningen van de paus die hij achterover drukte. Maar er waren nog wel een paar mensen die het goed uitkwam dat Albino Luciano van het toneel verdween. Bisschop Paul Marcinkus bijvoorbeeld. Deze in Chicago geboren zoon van immigranten uit Litouwen droeg de bijnaam De Gorilla. Jarenlang had hij namelijk als tolk en 'lijfwacht' van Luciani's voorganger, paus Paulus VI, gediend. Die benoemde hem tot hoofd van de Vaticaanse bank of Instituut voor Religieuze Werken, zoals de officiële naam luidt. Maar Marcinkus deed onder andere zaken met de uit Sicilië afkomstige Michele Sindona. Deze louche figuur stond op goede voet met de maffia. Hij kocht banken op en plunderde ze leeg. Bovendien was hij bevriend geraakt met Paulus VI toen deze nog aartsbisschop van Milaan was.

Het Vaticaan en de maffia

Sindona bracht Marcinkus in 1971 in contact met Roberto Calvi. Deze directeur van de Banco Ambrosiano fungeerde zo'n beetje als bankier van de maffia. In samenspel met Sindona en Calvi zorgde Marcinkus (zie afbeelding links) ervoor dat de enorme bedragen die door de maffia 'verdiend' werden met drugshandel en wapenverkoop via de Vaticaanse bank uit Italië verdwenen. Brieven met het wapen van het Vaticaan deden wonderen van Zwitserland tot de Bahama's. Omgekeerd kwam langs deze route geld van de Amerikaanse onderwereld naar Italië om daar witgewassen te worden. Het grote brein achter dit alles: Licio Gelli, hoofd van de zogenaamde vrijmetselaarsloge P2. In feite was dat een extreem-rechts genootschap waar honderden belangrijke Italiaanse industriëlen en zakenlui, zoals Silvio Berlusconi, generaals, hoge politiefunctionarissen, sommige parlementsleden en hoofdredacteuren van kranten in zaten. Het werd daarom ook wel als de werkelijke regering van Italië beschouwd. En aangezien paus Johannes Paulus I plannen had om behalve Villot ook Marcinkus te wippen en alle banden van het Vaticaan met het illegale grootkapitaal te verbreken, moest hij uit de weg geruimd worden.

De feiten rond de dood van Paus Johannes Paulus I

De belangrijkste verspreider van de geruchten rond de moord op de paus is de Britse journalist David A. Yallop. Dat schrijft hij in zijn in 1984 verschenen boek Gods wil of Mafia?. Yallop verdiepte zich in de medische dossiers van de paus en constateerde dat hij nooit met hartproblemen kampte. En hoewel zijn verkiezing tot paus als een volslagen verrassing kwam, lijkt het onwaarschijnlijk dat hij al na een maand onder de lasten van het ambt bezweken is of misschien wel zelfmoord heeft gepleegd. Daar was hij veel te nuchter voor. Ook schrijft Yallop dat Luciani als aartsbisschop van Venetië in 1972 merkte dat kardinaal Paul Marcinkus de 'priesterbank' Banca Cattolica Veneto met een vette winst aan Roberto Calvi verkocht. Tevergeefs protesteerde Luciani hiertegen bij paus Paulus VI. Kortom, deze paus was een rebel die snel plaats moest maken voor iemand die wel in de pas wilde lopen.

De lotgevallen van de vermeende daders en hun contacten

Maar als er al een complot was om hem te vermoorden leverde het bitter weinig op. Kardinaal Villot was oud en ziek en had zijn langste tijd als op één na machtigste man van Vaticaanstad gehad. Hij overleed een half jaar na Johannes Paulus I. Sindona's imperium was al in 1974 ingestort. Hij vluchtte naar de VS, maar werd in 1984 uitgeleverd aan Italië, waar hij twee jaar later in gevangenschap overleed aan een al dan niet vrijwillige cyaankalivergiftiging. Het lichaam van Roberto Calvi werd in 1982 bungelend onder een brug in Londen aangetroffen. Om zich te verhangen zou Calvi acrobatische toeren hebben moeten uithalen, waar een 62-jarige man met hoogtevrees echt niet toe in staat was. Bovendien vertoonden zijn handen, pak en schoenen geen sporen van een klauterpartij. Kort na Calvi's dood ging ook de Banco Ambrosiano ten onder.

Licio Gelli werd in september 1982 in Genève aangehouden. In augustus 1986 'verdween' hij uit een Zwitserse gevangenis. Twaalf jaar later werd hij in Cannes gearresteerd, aan Italië uitgeleverd en tot twaalf jaar huisarrest veroordeeld vanwege de ineenstorting van Calvi's bank. Tegen bisschop Paul Marcinkus vaardigde de Italiaanse justitie in 1986 een arrestatiebevel uit. Maar hij was onschendbaar dankzij het Vaticaan. In 1989 moest hij zijn ambt neerleggen vanwege het financiële schandaal bij de Vaticaanse bank. Marcinkus sprak de beschuldigingen tegen. Daarna vertrok hij naar de VS waar hij naar het schijnt tot zijn dood in 2006 nog prachtig werk heeft gedaan voor de kerk van Sun City in Arizona. Ondertussen gaan nog steeds de wildste verhalen rond over de banden van het Vaticaan met de onderwereld.