Opzet en schuld

In ons dagelijks leven gaan we ervan uit dat als er iets fout gaat dit altijd iemands schuld is. Dat wil niet zeggen dat in zulke gevallen ook altijd echt iemand als 'schuldige' gestraft kan worden. In het Wetboek van Strafrecht nemen de begrippen 'opzet' en 'schuld' een belangrijke plaats in. Het is daarom nuttig deze begrippen eens nader onder de loep te nemen.

Schuld: een breed begrip

Als iemand aan een ander schade of letsel toebrengt, zullen degenen die dat zien al snel zeggen: "Dat is zijn schuld!".

Voorbeelden:

• Ik rijd met mijn fiets te dicht langs een auto, waardoor er krassen op de auto ontstaan. De eigenaar van de auto zal zeggen dat dat mijn schuld is.
• Kinderen voetballen op straat. Iemand trapt tegen de bal waardoor deze tegen de voorruit van een woning komt. De ruit wordt vernield. De eigenaar en degenen die het gezien hebben zullen zeggen dat het de schuld is van de groep of degene die de bal getrapt heeft.

In dit voorbeeld vragen mensen zich niet af of het voorval gebeurde:

• met opzet
• uit onachtzaamheid
• per ongeluk

In het strafrecht is het erg belangrijk dat er precies wordt onderzocht en vastgesteld met welke bedoeling iemand iets deed wat een strafbaar feit opleverde of schade toebracht aan een ander. Want een rechter moet zwaarder straffen als het met opzet gebeurde en hij moet lichter straffen als het gebeurde uit onachtzaamheid.

Om strafbaar te zijn voor een gepleegd misdrijf zal er altijd sprake moeten zijn van:

• opzet
• schuld in engere zin

Opzetmisdrijven

Opzet is willens en wetens de wet overtreden, dus een strafbaar feit plegen. Vooraf wist men dat het strafbaar was en wilde men het ook doen, ondanks dát het strafbaar was. De misdrijven waarin het begrip 'opzet' voorkomt noemt men opzetmisdrijven. Naast de misdrijven waarin het woord opzet voorkomt, kennen we ook diverse 'opzetmisdrijven' waarin we dit begrip in een andere omschrijving tegenkomen, de denken valt onder meer aan:

• met voorbedachten rade
• wetende dat
• met het oogmerk (bedoeling)
• met het voornemen

Er is sprake van 'voorbedachten rade' als er al voordat het strafbare feit gepleegd wordt, duidelijk een uitgedacht plan is om een bepaalde handeling te plegen. Als iemand met voorbedachten rade iets doet, dan doet hij dat niet alleen willens en wetens, maar bovendien heeft hij er van tevoren over nagedacht wat hij zal gaan doen, hoe hij het zal doen en wat de gevolgen van zijn daad kunnen zijn.

Verwijtbare en niet-verwijtbare schuld

Pleegt iemand een strafbaar feit, dat bewijsbaar per ongeluk is, dan valt diegene als verdachte onder de lichtste vorm van schuld, die niet gestraft wordt. De verwijtbaarheid is zo laag, dat niet gesproken kan worden van strafbaar gedrag. Dit noemt de wet niet-verwijtbare schuld. Let op: dit moet wel onomstotelijk voor de rechter bewezen worden.
Heeft iemand echter onder grove onachtzaamheid, onvoorzichtigheid of roekeloosheid een strafbaar feit gepleegd, dan valt dat onder het begrip schuld in enge zin of verwijtbare schuld. 'Per ongeluk' valt er niet onder.

Voorbeelden:

• Een huis-aan-huis winkelwagen komt op een zomerse dag in een woonerf om zijn waren te verkopen. Terwijl de wagen stilstaat kruipt er spelenderwijs een klein kind onder en verstopt zich daar. Nadat het winkelen is afgelopen start de chauffeur zijn auto, kijkt in de spiegels en rijdt langzaam weg. Hierbij raakt de peuter onder de wielen van de auto en komt te overlijden. Ondanks het feit dat de dood van het kind de schuld is van de chauffeur van de winkelwagen, zal dit feit hem toch niet aangerekend worden, aangezien hier duidelijk sprake is van niet-verwijtbare schuld.
• Anders ligt het wanneer men een kind dood rijdt, terwijl men op een zomerse dag met een auto met een snelheid van boven de 50 km/uur door een woonerf rijdt. Nu is er sprake van verwijtbare schuld. In dit geval zal er altijd sprake zijn van een strafrechtelijke vervolging.