Kwaliteitsbewaking in de media

Hoe meer ik leer en lees over de journalistiek, hoe meer ik merk dat journalistiek een zeer groot beroepsvlak is die verschillende hoeken en dieptes heeft in de maatschappij. Daarom is het zelfs vanzelfsprekend dat één kwaliteitscriteria niet voldoende is voor de journalistiek. Dagbladen, tv-stations en radio’s beschikken over andere maatstaven als het gaat om kwaliteit. Maar hoe wordt de verschillende media gecontroleerd op kwaliteit? Wie bepaald wat?

Interne kwaliteitsbewaking

Redacties van belangrijke kranten en tv-zenders hebben hun eigen manier van werken en meten van kwaliteit. Interne kwaliteitsbewaking betekent het bewaken van kwaliteit op de eigen werkvloer van een journalistiek medium. Nicole de Boer schreef een artikel over “fact checkers” in de media. Om geloofwaardig te blijven als redactie, moet je missers voorkomen zoals oude nieuwsberichten, verzonnen verhalen en zelfs spelfouten. Maar in Nederland wordt er weinig gebruik gemaakt van deze methode.

Waarschijnlijk heeft de Nederlandse journalist vol vertrouwen in de kwaliteit van het geheel, en hoeven simpele (!) dingen niet onder de loep genomen worden. “Als een speciale fact checking department voor een medium niet haalbaar is, zit er maar een ding op: alert blijven.” Alert blijven kan dus toch horen in de vage lijst over kwaliteitsbewaking. Niet echt krachtig. Een van de oorzaken voor missers:”Gokken tegen de deadline: Altijd kritisch te blijven.” Het is ook een punt die je kunt gebruiken, in ieder geval eerlijk en niet omslachtig.

Ik kon mijn vertroebelde visie over kwaliteitsbewaking enigszins verhelderen in het artikel van Jeroen Vligenberg (artikel: Evalueren met vallen en opstaan). In zijn artikel zag ik een scherpe opmerking van Jan van Cuilenburg, hoogleraar Communicatiewetenschap aan de UvA, die kwaliteit een vaag begrip noemt. Kwaliteit meten, hoe doe je dat?
'Het grappige van kwaliteit is dat we eigenlijk niet weten wat het is.'

Precies, iedereen meet vanuit zijn oogpunt en het is niet verbazend dat we na vele discussies er nog steeds niet uit zijn gekomen. Theo Dersjant schreef in zijn artikel (Laat duizend gedragscodes bloeien) dat de bestaande codes niet echt leven onder onze beroepsgroep. Totdat er weer eens een roep om een algemene gedragsregeling opklinkt, dan blijken die codes opeens razend populair. Gedragscodes zijn er niet in journalistiek nood. Het lijkt meer op een formaliteit die er aanwezig hoort te zijn, terwijl elke redactie ongeschreven regels heeft en bij een overtreding van een code, geen of weinig actie neemt. Theo Dersiant is van mening dat er niet één journalistieke gedragscode moet komen, maar dat iedere medium zijn eigen code moet ontwikkelen die openbaar moet zijn voor kijkers en luisteraars. “Dat verschaft de consument een sterkere positie.”

Niemand heeft de waarheid in pacht

Kwaliteit is niet meetbaar. Cuilenburg: 'Zoals objectiviteit, hoor en wederhoor, nauwkeurigheid, relevantie en openheid. Het zijn de deugden die in het normaal menselijk verkeer ook gelden. De grondgedachte is die van de pluraliteit. Daar hechten we zeer aan in ons land. Niemand heeft de waarheid in pacht.'

Externe kwaliteitsbewaking

Hugo van Engelsdorp Gastelaars maakte in zijn artikel heel duidelijk wat externe kwaliteitsbewaking eigenlijk betekent. (Artikel: Geen geld voor kwaliteitsbewaking van de media: het uitblijven van een Nederlandse persmonitor) “De journalistieke media bestempelen zichzelf graag als de waakhond van de democratie. In deze rol krijgen ze toenemend kritiek te verduren. De berichtgeving in de media, met de televisie voorop, is bepalend geworden voor de richting en uitkomst van het maatschappelijk debat. Tegenspelers van de media stellen de kwaliteit van de berichtgeving regelmatig ter discussie. Zij willen dat de waakhond zelf bewaakt wordt. Wie is geschikt voor deze hondenbaan?”

Deze hondenbaan is dus de externe kwaliteitsbewaking. Een verhaal die een grote groep in het land bereikt, heeft veel te verduren. Tienduizend meningen, miljoenen ideen worden gemeet aan één artikel. Wie is verantwoordelijk als een bericht niet klopt? Externe kwaliteitsbewaking gluurt op dit punt op de journalistiek. Natuurlijk gaat het in elk land anders. Volgens Hugo van Engelsdorp Gastelaars is Nederland heel laks op dit gebied. De persmonitor van het persinstituut werkt niet naar behoren en is niet actief op het screenen van berichtgevingen. Het heet nu de nieuwsmonitor in plaats van persmonitor. Hugo, “Wel duidelijk is iets anders: journalisten volgen graag het werk van anderen, maar op hun eigen werk horen ze liever geen commentaar anders dan een ingezonden brief.” Accepteren van kritiek is een belangrijk onderdeel om kwaliteit te bevorderen.

De zogenaamde persmonitor is destijds gevormd naar het voorbeeld van Center for Media and Public Affairs in de VS. Een artikel daarover kan je lezen van Ingrid Leeuwangh (Center for Media and Public Affairs: een veelzijdige watchdog). Deze organisatie neemt elk detail onder de loep en schikt het in overzichtelijke catagorieen die ook toegankelijk is voor de kijker en lezer. Zo kan je op de Cmpa-webite precies nachecken hoe vaak politieke grappen langskomen en over wie. Deze cijfers kunnen worden opgezocht op jaartal. Zo was in 2000 George Bush jr. 910 keer het onderwerp van grappen, Bill Clinton 806 keer. Cmpa maakte er een 'best-of lijst' van, gerangschikt op onderwerp (cigar, dress, tie). Het is toch mogelijk om de kijker/ lezer een poort te openen naar feiten over journalistieke berichtgevingen.

Michel Neijman maakt een belangrijke opmerking die de spijker op de kop slaat. In zijn artikel: The Freedom Forum in Jonesboro: "Were the media fair?" vertelt hij over de stichting Freedom Forum die een schietpartij op een school in Jonesboro onderzocht. Er was veel belangstelling over het functioneren van de media. Het laatste stukje vond ik terecht: “Een laatste opmerking gaat over vertrouwen. Hoezeer het ook kan lijken dat er een open deur wordt ingetrapt: de basis van goede communicatie - in deze dus specifiek tussen de media en het publiek - ligt in wederzijds vertrouwen”

We kunnen lang genoeg praten en discussiëren over kwaliteit en kwaliteitsbewaking. Tenslotte is de onderscheid tussen businnes en maatschappelijk verantwoordelijkheid niet makkelijk gedaan in het beroep journalistiek. De lijn tussen business en maatschappelijk vrijheid moet goed gediscussieerd worden. Er is naast geld verdienen ook een enorme sociale druk die journalisten en lezers wederzijds moeten ervaren. Journalisten maken hun “product” met hun eigen hart en denkwijze. Daarbij zijn er gedragscodes, de zeef van de hoofdredacteur en de kritiek van buiten.
Daarom moeten we het niet gek vinden als er miljoenen gedragscodes bestaan.

Kwaliteit betekent voor iedereen wat anders.