De functies van de massamedia en de homo elektronicus

De massamedia zijn niet zo modern en vernieuwend als ze lijken. Ze zijn wel erg handig en erg snel. Waar je vroeger een hele dag voor uit moest trekken, surf je nu binnen enkele tellen naartoe. En in plaats van naar de schouwburg te wandelen, hoef je nu alleen maar de afstandsbediening te pakken. De massamedia hebben de functies van het openbare leven overgenomen. Voor sommige mensen zíjn ze zelfs het openbare leven geworden...

Publiek in de huiskamer

Bij oudere beschavingen stond het toilet in –jawel ín – de eetkamer, of men ging naar het openbare toilet waar iedereen gezellig naast elkaar zat. Toen de moderne tijden aanbraken begonnen we ons ineens druk te maken om ons privé leven. We waren niet alleen maar gemeenschapsleden, maar ook individuen. Er moest een scheiding komen tussen het openbare leven en het privé-leven.

Maar aan die scheiding is eigenlijk al weer een einde gekomen. De massamedia hebben het publieke leven weer de huiskamer binnengebracht. Vanaf de bank zappen we nu naar het drukbezochte marktplein, naar de huiskamer van de buren, naar probleemwijken. Terwijl we achter ons bureau zitten surfen we naar de Olympische spelen of de militairen in Irak. Deze eigentijdse mens, de ‘homo elektronicus’ is zowel een kluizenaar als een gezelschapsmens. Hij zit op zijn luie stoel naast de verwarming, maar is overal tegelijk en ‘joint’ verschillende ‘communities.’

Amusement

Een van de hoofdfuncties van de massamedia is toch wel de amuserende functie. Het grootste deel van de radio en tv-programma’s worden vooral met dit doel gemaakt. En veel burgers maken met dit doel, geamuseerd te worden, gebruik van de media. Veel media zijn marktgericht en op het moment ziet het ernaar uit dat dit commerciële denken leidt tot minder informatie, en meer entertainment. De amuserende functie speelt dus een grote rol in het medialandschap.

Maar vreemd is dit niet, aangezien amusement ook belangrijk is voor wat we vroeger het openbare leven noemden: toneelstukken, musicals, opvoeringen, concerten. Nog steeds trekken deze gelegenheden veel bezoekers, maar verstrooiing via de beeldbuis is voor de meeste mensen net zo plezierig en tóch toegankelijker.

Cultuur

Een andere belangrijke functie is cultuuroverdracht. Alles wat zich op de geluidsgolven of beeldschermen afspeelt bevat zichtbare of verborgen normen, waarden, rolmodellen, rolpatronen, gedragscodes, interpretaties, vooroordelen, stereotypen of andere cultuurkenmerken. Door de media komen mensen in aanraking met de dominante cultuur of met subculturen. En het is bijna onvermijdelijk dat er hierdoor een bepaalde overdracht plaatsvindt.

Maar als de cultuuroverdracht niet op grote schaal via de media plaatsvindt, dan vind deze veel kleinschaliger plaats via opvoeding, onderwijs, vrienden, familie. Tegenwoordig nemen de media deze rol voor een groot deel over.

Belangrijke informatie

Mensen worden overspoeld met informatie uit alle hoeken van de samenleving. Honderd jaar terug hadden de meeste mensen verreweg alleen kennis van hun nabije omgeving. Wij daarentegen, zijn (of hebben in ieder geval de mogelijkheid daartoe) op de hoogte van de stand van zaken. Door kritische berichtgeving verkrijgen wij informatie over het functioneren van overheden, politieke partijen en politici. We zijn geïnformeerd over de problemen in de samenleving en de verschillende visies daarop. De massamedia zijn een waakhond die blaft als er iets aan de hand is. En eentje die ons de krant brengt.
Deze informerende functie is noodzakelijk voor een democratie, maar wordt iets minder enthousiast vervuld. Bepaalde ingewikkelde, meestal politieke berichtgeving – de ver-van-me-bed-show in Den Haag – is gewoon zware kost. En dat is altijd al zo geweest. Het oude marktplein zal zich meer door roddels dan door kale feiten hebben gekenmerkt en de uithuwelijking van de dochter van de slager is nou eenmaal interessanter dan het economische beleid in de graanschuur. En zo is het ook met de massamedia. De meeste burgers hebben zonder de nationale problemen al genoeg aan hun hoofd en zullen daarom meer behoefte hebben aan bijvoorbeeld amusement. Slechts in bepaalde kringen houdt men zich écht bezig met taaie informatie.

Op de agenda

De laatste, en mijns inziens belangrijkste functie van de massamedia, is de functie die de publieke agenda bepaald, die het denken van de burgers aanstuurt. De publieke opinie is misschien de kern van het ‘openbare leven.’ Ons denken, onze mening is naast ons gevoel het enige waarop we onze keuzes baseren. De opiniërende functie van de massamedia zie je vooral terug in columns, de vele praatprogramma’s, commentaren van deskundigen of leken, het Lagerhuis. Bovendien hebben we van veel zaken alleen maar weet omdat we er via de media kennis van hebben genomen. Onze oordelen zijn op die informatie gebaseerd.

Vooral in een democratie, maar hoe dan ook in een samenleving, is de manier waarop burgers over iets denken van belang. Het bepaalt de koers van de gemeenschap, naar links of naar rechts.

Niks nieuws aan

De babbelscènes die je nu in grote hoeveelheden voorbij ziet flitsen, zijn eigenlijk van hetzelfde soort als de politieke discussies die onze grootvaders ooit in de kroeg hielden. Er is gewoonweg niets nieuws onder de zon. De massamedia vervullen eeuwenoude functies. Het publieke leven is online gegaan, de nieuwe mens hoeft niet meer naar buiten. Misschien zijn de massamedia iets minder verfijnd en elegant dan de vorige werknemers, (men zal het echte leven toch hopelijk wel boven ‘Real Life’ blijven verkiezen?) maar wel efficiënter, winstgevender en soms toch echt verbazingwekkend amuserend.