Journalistiek: compositie en stijl

Een goede schrijver (journalist) weet met stijl te spelen: hij weet wat wel en niet is toegestaan op het gebied van stijlregels. In dit artikel aandacht voor: wat is stijl? eenvoudig taalgebruik (kunst van de eenvoud), stijlelementen (zinslengte, zinsbouw, tangconstructie), stijlfouten en stijlmiddelen.

Wat is stijl?

ironie
Het is goed om af en toe ironie te gebruiken in teksten. Gebruik het alleen niet te vaak. Dan wordt het saai. Bovendien is het dan niet gemakkelijk om de ware bedoeling over te brengen en de inhoud van de boodschap te achterhalen.

profiel van de doelgroep
Elk medium heeft zijn eigen doelgroep. De journalist moet weten wat het profiel van de mensen is in deze doelgroep: leeftijd, geslacht, opleiding, beschikbare tijd, leesdoel. Het is bijvoorbeeld anders om te schrijven voor de Nieuwe Revu als voor Trouw.

vier functie van tekst

1. informatie geven
2. gevoelens uitdrukken
3. verhoudingen uitdrukken
4. oproepen tot een actie

---

Eenvoudig taalgebruik: de kunst van de eenvoud

schrijversblok / writersblock
Wanneer u last heeft van een schrijversblok (writersblock) kunt u het beste het volgende doen. Formuleer de gedachte eerst mondeling. Vaak is die formulering helemaal niet onaardig. Zij kan u in elk geval een eindje op weg helpen.

4 stijlaspecten die u tekst moeilijk leesbaar maken

• te lange samenstellingen: bijvoorbeeld wegverkeerswetgeving; beter is wetgeving op het gebied van het wegverkeer.
• leenwoorden: woorden die ontleend zijn aan een andere taal (bijvoorbeeld: implementatie, expiratie, discrepantie).
• zinslengte: hoe langer de zin hoe lastiger die te lezen is.
• zinsbouw (tangconstructie): de twee woorden die bij elkaar horen nemen de rest van de zin "in de de tang" doordat ze te ver van elkaar worden geplaatst.

---

Stijlfouten

incongruentie
Het onderwerp en de persoonsvorm moeten allebei in het meervoud of allebei in het enkelvoud staan. Als dat niet het geval is, zeggen we dat er sprake is van incongruentie.

foutief beknopte bijzin
Hiervan is sprake als het 'onzichtbare' onderwerp in de bijzin niet gelijk is aan het onderwerp in de hoofdzin.
voorbeelden van foute beknopte bijzinnen zijn:

• Na uren wachten kwam hij eindelijk opdagen.
• Bijgesloten zend ik u de gevraagde kopie.
• Als een razende typend werd de brief nog juist op tijd afgemaakt.

foutieve samentrekking
Wanneer een zin ten onrechte is samengetrokken, spreken we van een foutieve samentrekking.

voorwaarden voor samentrekking

• Beide zinsdelen moeten dezelfde grammaticale functie vervullen.
• Beide zinnen moeten dezelfde betekenis hebben.
• Beide zinsdelen moeten op dezelfde plaats ten opzichte van de persoonsvorm staan.
• Beide zinsdelen moeten in zinnen van gelijke rang staan
• Er moet sprake zijn van een redengevend verband.

foutieve inversie
Treft u inversie aan in een hoofdzin zonder dat er sprake is van vraag of een lijdend voorwerp, een meewerkend voorwerp of een ander stukje dat aan de persoonsvorm voorafgaat, dan is deze inversie foutief.

Het kan op twee manieren worden verbeterd:

• onderwerp en persoonsvorm van plaats laten verwisselen
• een ander zinsdeel aan het begin zetten.

---

Stijlmiddelen

beeldspraak
Bij beeldspraak gebruikt u 'een beeld' om de lezers duidelijk te maken wat u bedoelt. Bijvoorbeeld: De wielrenners vlogen over de weg.

Een slecht gekozen beeldspraak haalt de kwaliteit van uw hele tekst naar beneden. Slecht gekozen hebt u, als uw beeldspraak al vaak gebruikt is (zo blank als sneeuw), als de vergelijking vergezocht is (zo gaar als een tosti) of als de vergelijking onmogelijk is.

Een allegorie is een beeldspraak die gedurende langere tijd wordt volgehouden. In proza wordt allegorie al snel saai en vervelend.

Een personificatie is wanneer we een levenloos ding of een abstract begrip menselijke eigenschappen geven.

herhaling
Woorden herhalen kan kracht bijzetten. Ook tautologie is een vorm van herhaling (bijvoorbeeld: frank en vrij). Een opsomming maakt een tekst ook nadrukkelijk.

tegenstelling
Met een tegenstelling kunt u het verhaal in een duidelijke sfeer plaatsen, bijvoorbeeld bij een sfeertekening bij een interview. Een paradox is een schijnbare tegenstelling.

retorische vraag
Dit is een vraag waar u geen antwoord op kunt verwachten. Het wordt gebruikt om puur de aandacht te trekken.

Meer over nieuws is te lezen in mijn special Journalistiek: wat is nieuws?