Journalistiek: elementaire taalvaardigheid

Een journalist bedient zich voortdurend van taal; het is zijn werkinstrument, de verschijningsvorm van zijn journalistieke werk. De teksten moeten duidelijk en prettig leesbaar zijn. Ze moeten echter ook correct zijn. Bij spelfouten komt de journalist niet geloofwaardig over. Bij fouten zullen de lezers boos en cynisch worden en naar de hoofdredacteur een brief schrijven waarin de fouten zijn verbeterd. Daarom in dit artikel aandacht voor spellingsregels en hoe deze toe te passen.

Voorkeurspelling

het Groene Boekje
De officiële spelling is terug te vinden in het Groene Boekje dat is samengesteld door een groep Belgische en Nederlandse deskundigen. De woordenlijst dient als basis voor de woordenboeken Nederlands. Het Groen Boekje bestaat uit een aantal spellingregels en een lijst met woorden. Naast de officiële spelling is voor sommige woorden nog een tweede spelling toegestaan.

---

Persoonsvorm en onderwerp

onderscheiden van onderwerp en persoonsvorm
Het onderscheiden van onderwerp en persoonsvorm is belangrijk omdat u anders niet kunt bepalen waar een d, t, dd, tt of een dt moet staan of waar u enkelvoud of meervoud gebruikt.

persoonsvorm en onderwerp
De persoonsvorm is de vervoegde vorm van een werkwoord. Het werkwoord geeft de actie aan. Een werkwoord kan vervoegd worden of in een andere tijd worden gezet.

De persoonsvorm kan gevonden worden:

• Als de hele zin verandert van de tegenwoordige tijd in de verleden tijd, dan verandert er slechts één woord.
• Maak de zin vragend, zodat het werkwoord voorop komt te staan.

Het onderwerp kan gevonden worden door de vraag te stellen: wie of wat persoonsvorm?

samenstelling

• Als het eerste woord enkel een meervoud heeft op een -n, dan krijgt het woord in samenstellingen een -n (pannenkoek, krantentekst)
• Dit geldt ook voor vrouwelijke aanduidingen die zijn gevormd door een -e achter de mannelijke vorm te zetten (agentenrok, receptionistensjaaltje)
• De regel geldt ook als het eerste woord een meervoud heeft op een -s en -en, terwijl dat woord niet eindigt op een toonloze -e (artikelenbundel, maar weduwepensioen)

uitzonderingen:

• als enig in zijn soort: Koninginnedag
• eerste deel een versterking is: beregoed, reuzeleuk
• eerste deel een dier en tweede deel een plant: kattekruid (maar kattenstaart)
• eerste deel een lichaamsdeel en het geheel een versteende samenstelling: ruggespraak
• als één van de delen niet meer apart als woord te herkennen is: schattebout

vaste s of 's
Woorden die eindigen op een klinker (a, e, i, o, u, y) krijgen een vast -s, behalve als dat een uitspraak fout oplevert, zoals bij villa's.

verdubbeling letter
In woorden die eindigen op -es, -et en -ik wordt de slotmedeklinker bij meervoudsvorming enkel verdubbeld als de klemtoon op deze laatste lettergreep valt (zie verschil bij perziken en wetten)
Bij woorden die eindigen op -is en -us vindt altijd verdubbeling plaats (notarissen)

vijf soorten eigennamen met hoofdletters
familienamen (Van Dijk, Dijkstra)
aardrijkskundige namen (Engeland, Engels)
feestdagen (Kerst, Pasen; maar het is paasvakantie, kerstvakantie)
openbare organen (Eerste kamer) en publicaties (Wet op de Ruimtelijke Ordening)
titels (Zijn Excellentie)

---

Leestekens

punt
Zinnen moeten eindigen met een punt. Ook afkortingen bevatten punten (m.u.v. natuur- en scheikundige namen)

komma
De komma komt in de volgende gevallen voor:

• Men scheidt de aangesproken persoon van de rest van de zin;
• Een vooropplaatsing wordt altijd gevolgd door een komma;
• Een verklarende toevoeging (bijstelling) staat tussen twee komma's;
• Men plaatst een komma tussen de delen van een opsomming;
• Met plaatst een komma als afscheiding tussen hoofd- en bijzinnen.

puntkomma
Puntkomma scheidt twee zelfstandige, maar nauw samenhangende zinnen. De rust is korter dan bij een punt en langer dan bij een komma. Een puntkomma kan altijd vervangen worden door een punt.

dubbele punt
Deze wordt in de volgende gevallen gebruikt:

• Als er een toelichting of verklaring van het voorafgaande volgt;
• Bij de directe rede;
• Soms betekent de dubbele punt ook 'nu komt het' of 'dat wil zeggen'

vraag- en uitroepteken
Een vraagteken staat achter vraagzinnen. Een uitroepteken staat achter uitroepen en zinnen waar u extra aandacht op wil vestigen.

gedachtestreepjes
Deze gebruikt u als u een mededeling wilt toevoegen aan een zin, maar deze mededeling niet belangrijk genoeg vindt om deel te laten uitmaken van de zin. Gebruik ze liever niet, want ze maken zinnen minder leesbaar.

haakjes en accent
Haakjes dienen om een nadere verklaring te geven. Accent dient om nadruk te geven.

---

Verwijzers en verbinders

zelfstandig naamwoord mannelijk of vrouwelijk
Er zijn hiervoor een aantal regels. Voor de rest moet u de kennis halen uit het woordenboek.
Uitsluitend vrouwelijke woorden zijn:

• namen van vrouwelijke personen of dieren
• woorden die eindigen op -heid, -nis, -ing, -st, -schap, -ie, -de, -te

De verwijs woorden die u gebruikt zijn: deze, die, zij en haar.

De verwijswoorden voor mannelijke begrippen zijn: deze, die, hij, hem en zijn.

dat en wat
'Dat' gebruikt u als u verwijst naar een onzijdig begrip.
'Wat' gebruikt u als u verwijst naar een hele zin, een overtreffende trap, naar iets, niets of alles. Ook na een voorzetsel wordt 'wat' gebruikt.

oorzaak en reden
Er is sprake van oorzaak (en gevolg) als iets door overmacht leidt tot iets anders. Een reden wil zeggen dat iets een vervolg krijgt door een menselijke beslissing.

Meer over nieuws is te lezen in mijn special Journalistiek: wat is nieuws? © 2008 - 2010 Etsel, gepubliceerd in Communicatie (Mens en Samenleving) op 02-10-2008, laatst gewijzigd op 03-10-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Etsel is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Woordvolgorde in het Nederlands: inversie: De woordvolgorde in het Nederlands is één van de moeilijkste dingen om te leren voor mensen die Nederlands als tweede taal leren. Vooral ‘inversie’, het verwisselen…
• Zinnen ontleden: Iedereen kent het wel, heeft het ooit gehad op de basis- of middelbare school; zinsontleding. De persoonsvorm was wel makkelijk, maar daarna werd het alweer moeilijker. Daarom hier voor iede…
• Grammatica Nederlands - redekundig ontleden: Grammatica heeft verschillende regels, die geven zinnen structuur. Door de regels juist toe te passen, krijg je geen foutieve Nederlandse zinnen. Het onderwerp, g…
• Het wederkerende werkwoord in de Nederlandse taal: Er bestaan in het Nederlands veel zogenaamde ‘wederkerende’ werkwoorden. Deze werkwoorden kunnen herkend worden aan het ‘wederkerend voornaamwoord' dat erbi…
• Hoofd- en bijzinnen: drie testjes om ze uit elkaar te houden: Voor sommige mensen is het makkelijk om hoofd- en bijzinnen uit elkaar te houden, voor anderen wat minder. Speciaal voor de mensen die het lastig…