Waar zijn de (k)anjers gebleven?

In dit artikel zal ik ingaan op de geschiedenis van Portugal en zal ik aandacht besteden aan hoe de anjerrevolutie tot stand kwam en een eind maakte aan het dictatoriale regime. Om van daaruit antwoorden te zoeken op de vraag waarom er ook vandaag de dag nog zoveel achterstand, armoede en onvrede heerst.

Portugal was in het begin van de jaren ´70 één van de armste landen van Europa. Dit was te wijten aan het heersende dictatoriale regime dat al bijna een halve eeuw aan de macht was en de daarmee gepaard gaande oorlogen in de koloniën in Mozambique, Guinee-Bissau en Angola. Door de hoge werkloosheid en armoede heerste er een enorme onvrede in het land. De anjerrevolutie van 25 april 1974 zou hier een eind aan gaan maken. Maar het lijkt alsof de anjers al snel verwelkt zijn. Want kijken we vandaag de dag naar Portugal, dan is het nog steeds één van de armste landen van Europa en heerst er enorm veel onvrede onder de bevolking.

In de jaren ´70 ging Portugal al een halve eeuw gebukt onder een dictatoriaal regime, dat nu onder leiding was van Caetano, de opvolger van Salazar. De partij van Caetano heette Acção Nacional Popular. Dit regime werd gekenmerkt door fascisme, onderdrukking, corporatisme en kolonisatie. Oppositiepartijen waren verboden en de enige toegelaten vakbonden stonden onder strenge controle van de staat. Dit regime reikte verder dan alleen Portugal en had ook de kolonies in Angola, Mozambique en Guinea-Bissau in zijn macht. De kolonies verschaften overvloedige winsten aan de grote bedrijven in Portugal. Maar door de aanhoudende kostbare oorlogen in de koloniën met de lokale vrijheidsbewegingen werd Portugal één van de armste landen van Europa. De hoge werkloosheid en armoede zorgden voor veel onvrede. Caetano probeerde door een aantal wetswijzingen de bevolking tevreden te houden. Maar daar slaagde hij niet in aangezien de hervormingen die hij doorvoer, schijnhervormingen bleken te zijn. Vrijheid van meningsuiting werd bij wet geregeld en de socialistische partij mocht deelnemen aan de verkiezingen. Maar ondertussen werden er wel voorwaarden aan deze deelname verbonden. Zo werd alle partijpropaganda streng gecensureerd en werden de afdelingen van de partij die zich met propaganda bezighielden na de verkiezingen ontbonden. Mário Soares was de leider van de Socialisten en werd gedwongen in het buitenland in ballingschap te verblijven. Verder had ook alleen de Partij van Caetano toegang tot de media als radio en televisie.

In het leger onstond een ondergrondse beweging met als doel het stoppen van de koloniale oorlogen, omverwerpen van de dictatuur en het herstellen van de democratie. Deze beweging heette Movimento das Forças Armadas (MFA), oftwel de Beweging van de Strijdkrachten. Generaal António Spínola sloot zich aan bij deze beweging. En de revolutie werd voorbereid.
De Beweging bezette het radiostation Rádio Renascença in Lissabon, waar anti-fascistische liederen gedraaid werden. Op 25 april 1974 draaide de beweging het nummer "Grândola Vila Morena" van José Afonso dat door de censuur verboden was. Dit was het teken voor alle ondergrondse bewegingen dat de coup begonnen was en iedereen kwam in beweging. De gebeurtenissen die toen plaatsvonden in Lissabon leken te gebeuren als een donderslag bij heldere hemel. Niemand had durven hopen dat het volk zich op deze manier spontaan verbroederde met de militairen en massaal de straat op kwam. Overal wapperden rode vlaggen, werden vuisten opgeheven en werden anjers in geweerlopen geplaatst. Vandaar ook de naam “Anjerrevolutie.” Zonder dat er een schot gelost werd werd de staatsgreep gepleegd. De dictator Caetano was op de vlucht geslagen en Portugal was vrij. In 1975 werden er sinds vele jaren weer democratische verkiezingen gehouden. Binnen twee jaar ontstond er vanuit een fascistische dictatuur een moderne democratie, die op 2 april 1976 een Grondwet aannam met de doelstelling tot het opbouwen van een socialistische samenleving. Kernindustriën en belangrijke dienstensectoren werden genationaliseerd door het optreden van de arbeiders. En ook de werknemers bij banken en verzekeringen eisten hun sociale rechten op en met hulp van de vakbonden slaagden ze er in om invloed uit te oefenen op de economische leiding. Er werd opgetreden tegen sabotagedaden van de kapitalistische bezitters en men kwam in opstand tegen alle pogingen om het kapitaal naar het buitenland te sluizen.

Een revolutionair proces is geen weg zonder obstakels. Men kwam steeds weer voor nieuwe problemen te staan. Er werd een nieuwe regering gevormd die bestond uit militairen, leiders van de "gematigd" rechtse Democratische Volkspartij (DVP) en linkse partijen die voor de revolutie nog verboden waren: de Socialistische Partij (SP), de Communistische Partij (CP) en de Democratische Volksbeweging. Het leger had een staatsgreep gepleegd en wist een eenheid te vormen samen met het volk omdat ze inzagen dat ze de oorlogen in de koloniën niet konden winnen. Maar over anderen zaken liepen de meningen onderling nogal uiteen en de spanningen in de nieuwe regering laaiden snel op. Er onstond stond veel verdeeldheid met als gevolg veel verzet, opstand en stakingen.

De anjerrevolutie duurde iets langer dan 1,5 jaar. De arbeiders wisten zich te verenigen en slaagden er in de controle over de maatschappij over te nemen en om een nieuwe socialistische basis te leggen. Maar de andere kant van de medaille is dat ook duidelijk werd dat er een gebrek aan structuur en strategie was waardoor het de revolutonaire partij het er uiteindelijk aan ontbrak om de maatschappij effectief te veranderen. Want beetje bij beetje werden de overwinningen van de arbeiders teruggedraaid. De genationaliseerde bedrijven werden aan de eigenaars terug gegeven, ook de media werd teruggegeven, de arbeiderscommisies verloren hun macht, de vakbonden verzwakten en de lonen daalden.

Wat is er vandaag de dag nog over van deze bijzondere revolutie? Er heerst vandaag de dag weer of eigenlijk nog steeds heel veel onvrede. Portugal behoort tot de armste landen van de EU. Zo daalde in de hele Europese Unie sinds 2004 de werkloosheid. Het aantal werklozen daalde in vrijwel alle EU lidstaten, behalve in Hongarije, Roemenië en Portugal. Daar nam de werkloosheid juist toe. Daarnaast is het voor diegenen die wel werk hebben, ook nog steeds lastig om rond te komen. Want het minimumloon van 465 euro is ook één van de laagste binnen de EU. Vooral ook het platteland blijft onderontwikkeld en het niveau van het onderwijs is er veel lager dan in de steden. Veel jongeren zijn negatief over hun toekomst in Portugal. Opleidingen zijn duur en lonen zijn laag; daarmee zien ze hun kans op een betere toekomst verkleinen. Ook het huidige politieke klimaat geeft geen uitzicht op verbetering, de werkloosheid blijft stijgen, de lonen blijven laag en stijgen nauwelijks terwijl de dagelijkse kosten vanwege fikse prijsstijgingen de pan uit rijzen. Verder heerst er onvrede over de gezondheidszorg, wachtlijsten worden langer en langer, de ziekenhuizen zijn zo vol dat patienten met bed en al in de gangen gezet moeten worden, en dat terwijl ondertussen vele ziekenhuizen worden gesloten. Vooral de mensen op het achtergebleven plattend worden hiervan de dupe en blijven verstoken van de noodzakelijke zorg. De rijken lijken steeds rijker te worden, terwijl de armen steeds armer lijken worden. Wat is er overgebleven van de revolutie, nu meer dan 30 jaar later? Het enige wat er bereikt lijkt te zijn is dat het fascististische regime is afgeschaft en dat er een einde is gemaakt aan de koloniale oorlogen. Vele straten en bouwwerken zijn toendertijd omgedoopt en vernoemd naar de datum van de anjerrevolutie, 25 april, en doen ons terugdenken aan deze dagen van hoop, ommekeer en vernieuwing. Maar het feit is dat Portugal nog steeds niet herstelt lijkt van armoede en heersende onvrede. Hoelang laten we het nog gebeuren dat de rijken zich verder verrijken over de hoofden van de arme hardwerkende mensen, en dat ze daarbij ook nog eens de noodzakelijke sociale voorzieningen laten inkrimpen of zelfs afnemen? Is er een nieuwe revolutie op komst? De nieuwsberichten over armoede, misstanden en stakingen zouden het wel doen vermoeden. Het wordt tijd om de anjers weer te laten bloeien! © 2008 - 2009 Faffie, gepubliceerd in Communicatie (Mens en Samenleving) op 18-01-2008, laatst gewijzigd op 29-05-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Faffie is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Zuid-Europa, Portugal: Portugal is een populaire vakantiebestemming, vanwege het warme klimaat. Portugal heeft een lange kust aan de Atlantische Oceaan, vooral in het zuiden is het erg toeristisch. Lissabon…
• Democratie en dictatuur: Nederland wordt een democratie genoemd. Democratie is afgeleid van de Griekse woorden 'demos' (volk) en 'kratein' (regeren) en betekent letterlijk: de burgers regeren. Maar niet in e…
• Het volkslied van Portugal: Het Portugees volkslied is nog maar een eeuw het officieel erkende volkslied van Portugal, maar het lied op zichzelf bestaat al heel erg lang.
• De rol van de overheid. Een joodse visie: De rol van de overheid is altijd wat ambivalent. Wat moet zwaarder tellen, de rechten van het individu of de belangen van de gemeenschap? Vaak zijn we het niet met d…
• EK voetbal 2004: De 12e editie van het WK wordt in 2004 georganiseerd in Portugal. België weet dit jaar wederom de eindstrijd weer niet te halen. Nederland doet dit daarentegen wel. Tijdens het toernooi zijn…